Contra gentes (Ms b3)

ἡ μὲν περὶ τῆς θεοσεβείας καὶ τῆς τῶν ὅλων ἀληθείας γνῶσις, οὐ τοσοῦτον περὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων διδασκα λείας δεῖται, ὅσον ἀφ’ ἑαυτῆς ἔχει τὸ γνώριμον· μόνον γὰρ οὐχὶ γὰρ οὐχὶ καθ’ ἡμέραν τοῖς ἔργοις κέκραγεν, καὶ ἡλίου λαμπρότερον ἑαυτὴν διὰ τῆς διδασκα λίας χριστοῦ ἐπιδείκνυται· ποθοῦντι δέ σοι ὅμως τὰ περὶ ταύτης ἀκοῦσαι. φέρε ὦ μακάριε ὡς ἂν οἳούς τ’ ὦμεν· ὀλίγα τῆς κατὰ χριστὸν πίστεως ἐκθώμεθα, δυναμεώς μὲν σοι καὶ ἀπὸ τῶν θείων λογίων ταύτην εὑρεῖν. φιλοκαλώς δ’ ὅμως καὶ παρ’ ἑτέρων ἀκούοντι, αὐτάρκεις μὲν γάρ εἰσιν αἱ ἄγει καὶ θεόπνευσται γραφαὶ πρὸς τὴν τῆς ἀληθείας ἀπαγγέλ ίεται ίεν · εἰσὶ δὲ καὶ πολλοὶ τῶν μακαριῶν ἡμῶν διδασκαλῶν, εἰς ταῦτ’ συνταλθόντες λόγοι· οἷς ἐάν τις ἔντύχοι, εἴσεται μέν πάντων τῶν· γρᾶφων ἑρμηνείαν ἧς δὲ ὀρεγεται γνῶσεως τυχεῖν· δυνήσεται. ἀλλ’ ἐπειδὴ τὰς τῶν διδασκαλῶν συντάξεις ἐν χερσὶ νῦν οὐκ ἔχομεν, ἀναγκαῖον ἐστὶν, ἃ παρ’ ἐκεῖνων ἐμάθομεν, ταῦτα καὶ ἀπαγγέλλεῖν καὶ γράφειν σοι· λέγω δὴ τὴν κατὰ τὸν σωτῆρα χριστὸν πίστιν· ἵνα μήτ’ εὔτελῆ τις τὴν τοῦ καθ’ ἡμᾶς λόγος διαδασ καλιν ἡγήσηται, μήτ’ ἄλογον τὴν εἰς χριστὸν πίστιν· ὑπολάβοι ὁποῖα διαβάλλοντες ἕλληνες, χλευάζουσι καὶ πλατὺ γελῶσι καθ’ ἡμῶν, οὐδὲν ἕτερον ἢ τὸν σταῦρον τοῦ χριστοῦ προφέροντες· ἐφ’ ὧ μάλιστα καὶ τὴν ἂν αἰσθησίαν αὐτῶν οἰκτειρήσειεν ἄν τις ὅτι τὸν σταῦρον διαβάλλοντες οὐχ ὁρῶσι τὴν τούτου δύναμιν. πᾶσαν τὴν οἰ κουμένην πεπληρωκύιαν· καὶ ὅτι δι’ αὐτοῦ τὰ τῆς θεογνωσίας ἔργα, πᾶσι πεφανέρωται οὐκ ἂν γὰρ εἴπερ ἦσαν καὶ αὐτοῖ γνησίως ἐπἐστήσαντες αὐτοῦ τῆ θεότητι τὸν νοῦν, ἐχλεύαζον τὸ τηλικοῦτον· ἀλλὰ μᾶλλον καὶ αὐτοὶ τοῦτον ἐπι γίνωσκον σωτῆρα τοῦ παντὸς, καὶ τὸν σταῦρον μὴ βλάβην, ἀλλὰ θεραπείαν τῆς κτίσεως γέγονεναῖ. εἰ γὰρ τοῦ σταῦρου γενόμενος. πᾶσα μὲν εἰδωλολατρία καθηρέθη· πᾶσα δὲ δαιμονῶν φαντασία· τῷ σημείῳ τούτῳ ἀπελαύνεται· καὶ μόνος ὁ χριστὸς προσκυνεῖται καὶ δι’ αὐτοῦ γινώσκεται ὁ πατήρ. καὶ οἱ μὲν ἀντιλέγοντες καταισχύνονται. ὁ δὲ ἀντιλεγόντων ὡς ἡμέραι, τὰς ψυχὰς μεταπείθει ἄφανον. πῶς εἰκότως γὰρ ἄν τις εἴπερ πρὸς αὐτοὺς. ὅτι ἀνθρωπίνον ἐστὶν ἐπὶ νοεῖν τὸ πρᾶγμα, καὶ οὐ μᾶλλον ὁμολογεῖν θεοῦ λογὸν, καὶ σωτήρα εἶναι τοῦ παντὸς· τ’ ἐπὶ σταῦρου ἀναματίαν· πάσχειν δὲ καὶ οὗτοί μοι δοκοῦσιν ὅ μόνὸν· ὡς εἰ τις τὸν μὲν ἥλιόν ὑπὸ νεφῶν σκεπόμενον διαβάλλει· τὸ δὲ τούτου φῶς θαυμάζοι· βλέπων ὅτι πᾶσα κτίσις ὑπὸ τούτου καταλάμπεται· ὡς γὰρ καλον τὸ φῶς, καὶ καλλείων ὁ τοῦ φωτὸς ἀρχηγὸς ἥλιος, οὕτως θείου πρᾶγμα ὄντος του τὴν οἰκουμεν, πᾶσα τῆς αὐτοῦ γνώσεως πεπληρῶσθαι· ἀνὰ κατ’ ἀρχηγὸν καὶ ἡγεμόνα τοῦτον ὄντυ κατορθωμὰ εἶναι θεὸν καὶ θεοῦ λόγον· λέγομεν οὖν ὡς ἐφικτὸν ἡμῖν· πρότερον διελέξαντες τὴν τῶν ἀπίστων ἀμαθίαν ἵνα τῶν ψευδῶν διελοιχθέν τῶν λοιπὸν ἡ ἀλήθεια δι’ ἑαυτῆς ἐπιλάμψει· καὶ θαρρῆς καὶ αὐτος ὦ ἄνθρωπε, ὅτι ἀληθεία πεπίστευκας· καὶ τὸν χριστὸν γινώσκων, οὐκ ἠπατήθες πατήθες· πρέπ η ει ειν δὲ, σοι ἡγοῦμαι φιλο χριστώ ὄντι τὰ περὶ χριστοῦ διαλέγεσθαι· ἐπὶ καὶ παντων τιμιωτέραν τὴν περὶ τούτων γνῶσιν καὶ πίστιν· ἤγεῖσθαι σε πεπίστευκα. ἐ ξ ἀρχῆς μὲν οὐκ ἦν κακία, οὐδὲ γὰρ οὐδὲ νῦν ἐν τοῖς ἁγίοις ἐστὶν, οὐδ’ ὅλως κατ’ αὐτοὺς ὑπάρχει αὕτη· ἄνθρωποι δὲ τ’αὔτην ὕστερον ἐπινοεῖν ἤρξαντο· καὶ κατ’ ἐαυτῶν ἀνατυ ποῦνται· ὅθεν δὲ καὶ τὴν· τῶν εἰδώλων ἐπίνοιαν ἐαυτος ἀνεπλάσαντο τὰ οὐκ ὄντα λογιζόμενοι ὁ μὲν γὰρ τοῦ παντὸς δημιουργὸς καὶ παμβασιλεὺς θεῶν ὁ ὑπέκεινα πάσης οὐσίας καὶ ἀνθρωπίνης καὶ ἐπι νοίας ὑπάρχων· ἅτε δὴ ἀγαθὸς καὶ ὑπέρκαλλος ὤν· διὰ τοῦ ἰδίου λογου τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἰησοῦ χριστοῦ τὸ ἀνθρώπινον γένος κατ’ ἰδίαν εἰκῶνα πεποίηκε· καὶ τῶν ὄντων αὐτὸν θεωρητὴν καὶ ἐπιστήμονα, διὰ τῆς πρὸς ἐαυτὸν ὁμοιώσεως κατεσκεύασεν δοὺς αὐτῷ καὶ τῆς ἰδίας, ἀϊδιότητος ἔννοιαν καὶ γνῶσην· ἵνα τὴν ταυτότητα σώζων· μήτε τῆς παῖρι θεου φαντασίας ποτε ἀποστῆ, μήτε τῆς τῶν ἁγίων συζήσεως ἀποιπτιδήσῃ, ἀλλ’ ἔχων τὴν τοῦ δεδωκότος χάριν· ἔχων καὶ τὴν ἰδίαν ἐκ τοῦ πατρικοῦ λόγου δύναμιν ἀγάλληται καὶ συνομοιλῆ τῷ θείω ζῶν τὸν ἀπήμονα καὶ μακάριον ὄντα ἀθάνατον βίον· οὐδὲν γαρ ἔχων ἐμπόδιον εἰς τὴν περὶ του θείου γνῶσαν θεωρεῖ μεν ἀεὶ διὰ τῆς αὐτοῦ καθαρότητος τὴν τοῦ πατρὸς εἰκόνα τὸν θεον λογον, ου καὶ κατ’ εἰκόνα ὑπερεκπλήττεται δὲ κατ’νόον τὰ δι’ αὐτοῦ εἰς πᾶν πρόνοιαν· ὑπὲρ ἄνω μὲν τῶν ἀγαθήτων καὶ πᾶσης σωμᾶτος φαντασίας γινόμενος πρὸς δὲ τὰ ἐν οὐρανοῖς οὐνοῖς θεῖα καὶ νοητὰ, τῇ δυνάμει τῶν σρι συναπτόμενος· ὅτι γὰρ οὐ συνομιλεῖ τοῖς σώμα ον ὁ τῶν ἀνθρώπων οὐδέ τι τῆς ἐκ τούτων ἐπιθυμίας μεμιγμένον ἔξωθεν ἔχει· ἀλλ’ ὅλως ἐστὶν ἄνω ἐαυτους συνὼν ὡς γέγονεν ἐξ ἀρχῆς τότ’ εδή τὰ αἰσθητα καὶ πάντα τὰ ἀνθρώπινα διαβας ἄνω μετάρσιος γίνεται· καὶ τὸν λογον ἰδών ὁρᾶ ἐν αὐτῶ καὶ τὸν τοῦ λογοῦ πατέρα· ἡδόμενος ἐπὶ τῇ τούτον θεωρία· καὶ ἀνακαινούμενος ἐπὶ τῷ πρὸς τοῦτων πόθω ὥσπερ οὖν τὸν πρῶτον τῶν ἀνθρώπων γενόμενον· ὃς καὶ κατὰ τὴν ἑβραίων γλῶττην ἀδὰμ ὠνομάσθη· λέγουσιν αἰ ἱεραὶ γραφαὶ κατὰ τὴν ἀρχὴν· ἀν ἐπαισχύν την παρρη σίας τὸν νοῦν ἐσχηκένα πρὸς τὸν θεὸν· καὶ συνδιαιτᾶσθαι τοῖς ἁγίοις ἐν τη τῶν νοητῶν θεωρία ἣν εἶχoν ἐν ἐκείνῳ τῷ τόπῳ, ὅν καὶ μϋνοῦσης τροπικῶς παράδεισον ὠνόμασεν. ἱκανὴ ἡ δὲ καὶ ἡ τῆς ψυχῆς καθαρότης ἐστὶ καὶ τὸν θεὸν δι’ ἐαυτῆς κατοπτρίζεσθαι· καθάπερ καὶ ὁ κύριος φησι, μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδία, ὅτι αὐτοὶ τὸν θεὸν ὄψονται· οὕτω μὲν οὖν ὁ δημιουργὸς ὥσπερ εἴριται τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος κατεσ χ κ εύασθαι ἠθέλεν μένειν. oἱ δὲ ἄνθρωποι κατο λιγωρίσαντες τῶν κρειττόνων καὶ ὀκνήσαντες περὶ τὴν τούτων κατάληψιν τὰ εγγυτέρω μᾶλλον ἐαυτῶν ἕζητεσεν ἐγγύτερα δὲ τούτοις ἦν τὸ σῶμα καὶ αἰ τούτου αἰσθήσεις. ὅθεν τῶν μὲν νοητῶν ἀπέστησαν ἐαυτῶν τὸν νοῦν· ἐαυτους δὲ κατὰ νοεῖν ἥρξαντο κατανοοῦντες δὲ ἐαυτους καὶ τοῦτ’ σώματα καὶ τῶν ἄλλων αἰσθητων, ἀντιλαμβονόμενοι· καὶ ὡς οὐν ἰδίοις ἀπατώμενοι, εἰς ἐαῦτων ἐπιθιμίαν ἔπεσαν· τὰ ἴδια προτιμήσαντες τῆς πρὸς τὰ θεῖα θεωρίας ἐνδιατριψαντες δὲ τούτοις καὶ τῶν ἐγγυτέρω μὴ ἀπ’ ἐστῆναι θέλοντες ταῖς μὲν τοῦ σώματος ἡδοναῖς συνέκλεισαν ἐαυτῶν τὴν ψυχήν τεταραγμένην καὶ πεφυρμένοι πάσης ἐπιθιμίας· τέλεον δὲ ἐπελάθοντο τῆς ἐξ ἀρχῆς αὐτῶν περὶ θεοῦ δυνάμεως· τοῦτο δ’ ἀν τις ἴδοι καὶ ἐκ τοῦ πρώτερο πλασθνιτος ἀνθρώπου ἀληθὲς· ὡς αἰ ἱεραὶ περὶ αὐτο λέγουσι γραφαί. κἀκοῖνος γὰρ ἕως μὲν τὸν νοῦν εἶχεν πρὸς τὸν θεὸν, καὶ τὴν τούτου θεωρίαν ἀπεστρίφετο τὴν πρὸς τὸ σώμα θεωρίαν· ὅτι δὲ συμβουλία τοῦ ὄφιως ἀπέστη μὲν τῆς πρὸς τὸν θεον διανοίας, ἑαυτὸν δὲ κατὰ νοεῖν ἥρξατο, τηνικαυτὰ καὶ εἰς ἐπιθιμίαν τοῦ σώματος ἔπεσεν καὶ ἔγνωσεν ὅτι γυμνοὶ ἤσαν καὶ γνῶντων ᾐσχύνθειεν, ἔγνωσεν δὲ ἑαυτο γυμνοὺς, οὐ τοσοῦτον ἀπὸ ἐνδύματος, ἀλλ’ ὅτι γυμνοὶ τῆς τῶν θειοῦ θεωρίας γεγήνασι· καὶ πρὸς τὰ ἐναντιά τὴν διάνοιαν μετήνεγκεν· ἀπ’ ἐστάντες γὰρ τῆς πρὸς τὸν ἕνα καὶ ὄντα θεον λεγω κατανοήσεως· καὶ τοῦ πρὸς αὐτὸν πόθου λοιπὸν εἰς διαφόρους καὶ εἰς ταις κατὰ μέρος ἐπιθυμίας τοῦ σώματος ἐνέβησαν. εἴτα οἵ ἀφιλεῖ γίνεσθαι ἑκάστου· καὶ πολλων ἐπιθιμίαν λάβοντες ἤρξαντο καὶ τὴν πρὸς αὐτὰς σκέυσιν ἔχον· ὥστε καὶ φοβεῖσθαι ταῦτας κατα λεῖψαι. ὅθεν δὴ καὶ δειλίαι καὶ φόβοι καὶ ἡδονειν· καὶ θνιτὸν φρονεῖν τῇ ψυχῇ πρὸς γέγονεν. οὐ τελος οὐ γὰρ ἀποστῆνειν τῶν ἐπιθιμιῶν, φοβεῖται τὸν θανατὸν καὶ τὸν χωρισμον τοῦ σώματος. ἐπιθιμοῦς δὲ πάλειν καὶ μὴ τυγχάνους τῶν ὁμοῖων ἔμαθε φονεύειν καὶ ἀδικὸν· πῶς δὲ καὶ ταῦτα ποιεῖ εὔλεγον κατὰ δύναμιν, σημεῖναι, ἀποστάτα τῆς τῶν νοητῶν θεωρίας καὶ ταῖς κατὰ μέρος τοῦ σώματος ἐν ἐργείαις χρωμένη χειρωμένη . καὶ ἡσθεῖσα τῆ τοῦ σώματος θεωρία καὶ ἰδοῦσα καλὸν ἐαυτῆ εἶναι τὴν ἡδονὴν· πλανηθεῖσα κατεχρήσατο τῷ τοῦ καλοῦ ὀνόματι· καὶ ἐνόμισεν εἶναι τὴν ἡδονὴν ἐαυτὸ τὸ ὄντος καλὸν· ὥσπερ εἴ τις τὴν διάνοιαν παραπληγεὶς, καὶ ἀπαιτῶν ξίφος κατὰ τῶν ἀπαντων τῶν νομίζοι τοῦτο εἴναι τὸ σωφρονεῖν ἐρασθεῖ σα δὲ τῆς ἡδονῆς, ποικίλως αὐτὴν ἐνεργεῖν ἤρξατο· οὖσα γὰρ τὴν φύσιν εὐκίνητος· εἰ καὶ τὰ καλὰ ἀπεστρέφη, ἀλλὰ τοῦ κινεῖσθαι οὐ παύεται. κινεῖται οὔν οὐκ ἔτι μεν κατ’ ἀρετὴν· οὐδὲ ὥστε τὸν θεον ὁρὸν· ἀλλὰ τὰ μὴ ὄντα λογιζομεν τὸ ἐαυτῆς δυνατὸν μεταποιεῖ· καταχρωμένος τοῦτο εἰς ἃν ἐ πενόημεν ἐπιθυμίας· ἐπ’εἰ καὶ αὐτερουσιος γέγονε. δύναται γὰρ ὥστε πρὸς τὸ καλὸν νεύειν. οὕτως καὶ τὰ καλὰ ἀποστρέ σθαι φεσθαι · ἀποστρεφομένη δὲ τὸ καλον, πάντως τὰ ἐναντία λογίζεται· παύσασθαι γᾶρ καθόλου τοῦ κινεῖσθαι οὐ δύναται τὴν φύσιν οὖ του σα ὡς προ εἶπ ες ον εὐκίνητος. καὶ γινώσκουσα τὸ αὐτερούσιον ἐαυτῆς· ὁρᾶ ἐαυτὴν δύνασθαι κατ’ ἀμφότερα τῆς τοῦ σώματος μέλεσι χρῆσθαι. εἴς του τὰ ὄντα καὶ τὰ μὴ ὄντα· ὄντα δὲ ἐστὶ τὰ καλὰ· καθότι ἐκ τοῦ ὄντος θεοῦ τὰ παραδείγματα ἔχει· οὐκ ὄντα δὲ τὰ καλὰ λέγω καθότι ἐπὶ νοιαις ἀνθρώπων· οὐκ ὄντα ἀναπέπλασθαι· ἔχοντος γὰρ τοῦ σώματος ὀφθαλμοὺς· εἰς τὸ τὴν κτίσκις οἱ δὲ καὶ διὰ τῆς παναρμονίου ταύτα συντάξεως γινώσκον· τὸν δημιουργὸν· ἔχοντος δὲ ἀκοὴν εἰς ἐπακρόασ ει ὴ ν τῶν θειῶν λογῶν. καὶ τῶν τοῦ θεοῦ νόμων. ἔχοντος δὲ χεῖρας εἴς τα τὴν τῶν ἀναγκαίων ἐνέργειαν· καὶ ἔκτασ ει ιν τῆς πρὸς τὸν θεὸν εὐχῆς· ἡ ψυχῆ ἀποστᾶσα τῆς πρὸς τὰ καλὰ θεωρίας. καὶ τῆς ἐν αὐτοῖς κινήσεως λοιπὸν πλανομένην κινεῖται εἰς τὰ ἐναντία. εἶτα τὸ δηνατον ἐαυτων ὡς προεῖπον ὁρῶσα· καὶ τοῦτο καταχρώμενος εν ἐνόκαμεν ὅτι καὶ εἰς τ’ ἐναντία δύνανται κινεῖν τὰ τοῦ σώματος μέλη καὶ διὰ τοῦτ’ οὐν τὶ τοῦ τὴς κτίσις ορον εἰς ἐπι θιμίας τὸν ὀφθαλμὸν ἀποστρέφει δεικνύουσ· ὅτι καὶ τοῦτο δύναται καὶ νομίζουσ ὅτι ἅπαξ κινουμένη σώζει τὴν ἑαυτ’ ἀξίαν καὶ οὐχ ἀμαρτάνοι ποιοῦσα ὁ δύναται· οὐχ εἰδεῖα ὀτι οὐχ ἀπλῶς κινεῖσθαι· ἀλλ’ εἰς ἂ δεῖ κινεῖσθαι γέγονε· τούτου γὰρ χάριν καὶ ἀποστολου παρεγγυᾶ φωνῆ· πάντ’ ἔξεστιν· ἀλλ’ οὐ παντὰ συμφέρει. ἀλλὰ τῶν ἀνθρώπων ἡ τόλμα οὐκ εἰς τὸ συμφέρον καὶ πρέπον, ἀλλ’ εἰς τὸ δύνατον σκοπίσας τὰ ἐναντία ποιεῖν ἤρξαντο· ὅθεν καὶ τὰς χεῖρας εἰς τ’ ἐναντιον κινου μενη· φονεύειν πεποίηκε· καὶ τὴν ἀκουεις παρακοὴν παρήγαγε καὶ τ’ ἄλλα μέλη εἰς τ’ μοιχεύον ἀντὶ νομί μης τεκνογονίας· καὶ τὴν μὲν γλωτταν ἀντι εὐφημίας, εἰς βλασφημίας καὶ λοιδορίας, καὶ ἐπιορκίας· τὰς χ’ χεῖρας αὔ πάλιν εἰς τ’ κλέπτειν καὶ πύπτειν τοὺς ὁμοίους ἀν θρώπους. καὶ τὴν μὲν ὁ ὑφρησεν εἰς ὀδμῶν ἐρωτικῶν ποικιλίας· τοὺς δὲ πόδας εἰς ὀξύτητι τοῦ ἐκχέαι αἶμα· καὶ τὴν μὲν γάστερα, εἰς μίθην καὶ κόρον ἀπλή ρωτον· ἅπερ παντὰ κακία καὶ ἁματια ψυχης ἐστὶν, αἰτία δὲ τοῦτων οὐ δὲ μία, ἀλλ’ ἡ τῶν κρειττόνων ἀποστροφή. ὡς γὰρ ἐὰν ἡνίοχος ἐπιβᾶς ἴπποις ἐν σταδίῳ καταφρονήσει μὲν τοῦ σκόπου εἰς ὅν ἐλαύνειν αὐτὰ προσήκει ἀποστραφεὶς δὲ τοῦτον ἀπλῶς ἐλαύνει τὸν ἴππον ὡς ἂν δύναται, δύναται δὲ ὡς βούλεται, καὶ πολλάκις μὲν εἰς τοὺς ἀπαντῶν ταις ὁρμαις. πολλάκις δὲ καὶ κατακρημνῶν ἐλαύνει φερόμενος. ὅπου δ’ ἂν ἐαυτὸν τῇ ὀξύτιτι τῶν ἴππων φέροι νομίζων ὅτι οὕτως τρέχων οὐκ ἐσφάλη τοῦ σκοποῦ, πρὸς γὰρ μόνον τὸν δρομόν ἀποβλέπει. καὶ οὐχ ὁρᾶ ὅτι ἔξω τοῦ σκοποῦ γέ γονεν· οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ ἀποστραφει α τὴν πρὸς τὸν θεόν ὁδὸν, καὶ ἐλαύνος παρὰ τὸ πρεπόν τὰ τοῦ σώματος μέλη, μᾶλλον δὲ καὶ αὐτὴ μετ’ αὐτῶν ἐφ’ ἐαυτεις ἐλαυνομένη ἀμαρτάνει καὶ τὸ κακὸν ἐαυτῆ πλάττει οὐχ ὁρᾶ ὡς ὅτι πεπλάνηται τῆς ὁδοῦ καὶ ἐξωγέγονε τοῦ τῆς ἀληθείας σκοποῦ, εἰς ὅν ὁ χριστοφόρος ἀὴρ παῦλος ἀποβλέπων ἔλεγον κατὰ σκοπὸν διώκω εἰς τὸ βραβεῖον τῆς ἀνω κλῆσεως ἰησοῦ χριστοῦ· σκοπῶν γ’οὐν τὸ καλὸν ὁ ἄγιος οὐδὲ ποτε τὸ κακὸν ποίει ἑλλήνων μὲν οὔν τινες πλανηθέντες τῆς ὁδοῦ καὶ τὸν χριστὸν οὐκ ἐγνωκότες ἐν ὑποστασει καὶ καθ’ ἐαυτὴν εἴναι τὴν κακίαν ἀπεφήναντο ἀμαρτάνοντες κατὰ δύο ταῦτα, ἡ τὸν δημιουργὸν ἀποστέρὁντες τοῦ εἶναι ποι ητὴν τῶν ὄντων ὄλων. οὐκ ἂν γὰρ εἴη τῶν ὄντων κύριος εἰ γε κατ’ αὐτοὺς ἡ κακία ὑπόστασιν ἔχει καθ’ ἐαυτῆς καὶ οὐσίαν ἢ πάλιν θέλοντες αὐτὸν ποιητὴν εἶναι τῶν ὅλων, ἐξ ἀνάγκης καὶ τοῦ κακοῦ δώσουσιν εἰναι· ἐν γὰρ τοῖς οὖσι καὶ τὸ κακὸν κατ’ αὐτους ἐστι τοῦτο δια τοπὸν καὶ ἀδύνατον ἂν φανείη· οὐ γὰρ ἐκ τοῦ καλοῦ τὸ κακόν, οὐδὲ ἐν αὐτω ἐστὶν οὐδὲ δι’ αὐτου· ἐπὶ οὐκ ἔτι καλὸν ἂν εἴη μεμιγμένον ἔχειν ταις φύσεως ἡ αἴτιον γινόμενον κακοῦ. οἱ δὲ ἀπὸ τῶν αἰρεσεων ἐκπέσαιντες τῆς πατρικῆς διδασκαλίας· καὶ περὶ τὴν πίστιν ναυαγήσαντες, καὶ οὗτοι· μὲν ὑπόστασην τοῦ κακοῦ παραφρονοῦσιν εἶναι ἀναπλάττονται δὲ ἑαυτοὺς παρὰ τὸν ἀλη θινὸν τοῦ χριστοῦ πατέρα θεὸν ἕτερον καὶ τοῦτον ἀγέννοιτον τοῦ κακοῦ ποιητὴν, καὶ τῆς κακίας ἀρχήον, τὸν καὶ τῆς κτίσεως δημιουργὸν, τοὺς δὲ εὐχερῶς ἄν τις ἐλέγξοιεν ἐκτετων γραφῶν καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς ἐν ἀνθρωποις διανοίας, ἀφ’ ἧς καὶ ταῦτ’ ἀνα πλασάμενοι μαίνονται. ὁ μὲν οὔν κύριος καὶ σωτηρ ἡμῶν ἰησους χριστός ἐν τοῖς ἑαυτ’ εὐαγγελίοις ἐφὴ βεβαιῶν τὰ μωυσέως ρήματα, ὄτι κύριος ὁ θεος εἴς ἐστὶ, καὶ ἐξομολογοῦμαι σοι πατέρ κύριε τοῦ οὔρανου καὶ τῆς γῆς. εἰ δὲ εἳς ἐστὶν ὁ θεος καὶ οὐτος οὐρανου καὶ γῆς κύριος, πῶς ἄλλος ἄν εἴη θεος παρὰ τοῦτον· ποῦ δὲ καὶ ἔσται ὁ κατ’ αὐτοὺς θεος, τὰ παντά τοῦ μόνου καὶ ἀληθινοῦ θεοῦ πληροῦντο, κατὰ τὴν τοῦ οὐρανου καὶ γῆς περίληψεν· πῶς δὲ καὶ ἄλλος ἄν εἴη ποιητὴς, ὧν αὐτος ὁ θεος καὶ πατὴρ τοῦ χριστοῦ ἐστὶ κύριος κατὰ τὴν τοῦ σωτήρος φωνήν, εἰ μὴ ἄν ὡς ἐν ἰσοστασίῳ καὶ τῶν τοῦ ἀγαθαῦ θεοῦ τὢν φαῦλον δύνασθαι γενέσθαι κύριον. εἰποιεν. ἀλλ’ ἐστὶν τοῦτο λέγωσιν, ὄρα εἰς ὅσην ἀσέβειαν ἐκπίπτουσειν ἐν γὰρ τοῖς τὰ ἴσα δυνάμενος τὸ ὑπερ ἐχον καὶ κρεῖττον οὐκ άν εὑρεθείη καὶ γὰρ εἰ μὴ θέλοντος τοῦ ἐτέρους τὸ ἔτερον ἐστὶν, ἰση ἀμ φοτέρων ἡ δύναμις καὶ ἡ ἀσθένειά ἐστὶν· ἴση μέν, ὅτι νικῶσειν ἀλλ’ἠλῶν τὴν βούλι ἐν τῷ εἶνᾳι ἀσθένεια δὲ ἀμφότερον ἐστὶν ὄτι μὴ βουλομένος αὐτοῖς παρ’ὰ γνώμεν ἀπομῆειν τὰ πράγματα· ἐστὶ γὰρ καὶ ὁ ἀγαθὸς παραγνώμην τοῦ φαύλου, καὶ ὁ φαῦλος παρὰ βούλην τοῦ ἀγαθοῦ ἄλλως τε καὶ τοῦτο γὰρ ἄν τις αὐτοῖς εἴποι εἰ τὰ φαινόμενα ἔργα τοῦ φαύλου ἐστὶ, τί τὸ ἔργον τοῦ ἀγαθοῦ, φαίνεται γὰρ οὐδὲν πριν μόνης τῆς τοῦ δημιουργοῦ κτίσεως. τί δὲ καὶ τοῦ εἶναι τὸν ἀγαθὸν γνώρισμα, οὐκ ὄν τῶν αὐτων ἔργων δι’ ὦν ἂν γνωσθείη· ἐκ γὰρ τῶν ἔργων ὁ δημιουργὸς γινώσκεται. πῶς ὅλως καὶ δύο ἄν εἴη ἐναντία ἀλλήλων ἡ τί τὸ διαιροῦν ἐστὶ ταῦτ’, ἴνα χωρὶς ἀλλήλων γίνωνται εἶναι γὰρ αὐτὰ ἄμα ἀδυνατον διὰ τὸ ἀναιρεξατὰ ἀλ λήλων εἶναι ἀλλ’ οὐδὲ ἔτερον ἐν ἐτέρω δυνηθείη ἂν εἶναι διὰ τὸ ἄμικτον καὶ ἀνόμοιον αὐτῶν τῆς φύσεως, οὐκ οὖν ἐκ τριτί τὸ διαιροῦν φανήσεται καὶ αὐτὸ θεὸς ἀλλὰ ποίας ἂν εἰη καὶ τὸ πράτον φύσεως, πότερον ταῖς τοῦ καλοῦ ἢ τοῦ φαῦλου ἄδηλον φανήσεται ταῖς γὰρ ἀμφοτέρων εἶναι αὐτὸ ἀδύνατον· σαθρᾶς δὴ τοίνυν τῆς τοιαύτου αὐτῶν διανοιας φαινομένη. ἀναγκις τὴν ἀλήθειαν διαλαμπον ταῖς ἐκκλεσιαστικῆς γνώσεως ὄτι τὸ κακὸν οὐ παρὰ θεοῦ οὐδε ἐν θεῷ· οὐτ’ ἐξ ἀρχῆς γέγονεν· οὔτ’ οὐ σία τις ἐστὶν αὐτοῦ, ἀλλ’ ἄνθρωποι κατὰ στέρησιν τῆς τοῦ καλοῦ φαντάσιας, ἑαυτοῦ ἐπινοεῖν ἤρξαντο, καὶ ἀναπλάττειν τὰ οὐκ ὄντα καὶ ἅπερ βούλονται· ὡς γὰρ ἄν τις ἡλίου φαίνοντος καὶ πάσης τῆς γῆς τῷ φωτὶ τούτου κατὰ λαμπομένος καμ μύον τοὺς ὀφθαλμοὺς σκότος ἐαυτω ἐπινοεῖ οὐκ ὄντος σκότους καὶ λοιπὸν ὡς ἐν σκότο πλανόμενοι περιπατεῖ· πολλοις πιπτῶν καὶ κατὰ κρημνῶν ὑπαγών νομίζων οὐκ εἶναι φῶς ἀλλὰ σκότος δοκῶν γὰρ βλέπειν οὐ δόλως ὁρᾶ οὔτω καὶ ἡ ψυχὴ τῶν ἀνθρώπων καμμύσας τὸν ὀφθαλμὸν δι’ οὐ τὸν θεὸν ὁρᾶν δύναται· ἐαυτῇ τὰ κακὰ ἐπενόηεν, ἐν οἷς κινουμένη, οὐκ οἰδινότι δοκοῦσά τι ποιεῖν οὐδὲν ποιεῖ· τὰ οὐκ ὄντα γὰρ ἀναπλάττεται· καὶ οὐχ ὁποία γέγονε, τοιαύτη καὶ ἔμεινεν, ἀλλ’ ὁποίον ἐαυτὴν ἐνέφυρι τοιαυτήν καὶ φαίνηται. γέγονε γὰρ εἰς τ’ ὁρᾶν τὸν θεὸν καὶ ὑπ’ αὐτοῦ φωτίζεσθαι· αὕτη δὲ ἀντὶ τοῦ θεοῦ τὰ φθαρτὰ καὶ τὸ σκότος ἐζήτης, ὡς που καὶ τὸ πνεῦμα ἐγγράφως ἐφεῖ ὁ θεος τὸν ἄνθρωπον ἐποῖηαμεν εὐθὴ, αὐτοι δὲ ἐζητησαν λογισμοὺς πολλοὺς κακίας δὴ οὔν εὔρεσις καὶ ἐπίνοια τοῖς ἀν θρώποις ἐξ ἀρχῆς, οὔτω γέγονε καὶ πέπλαστους, πῶς δὲ καὶ εἲς τ’ τῶν εἰδώλων μανίαν κατὰ μεμήκασην, ἤδη λεγον ἀναγκαῖον ἴνα γινώσκεις ὅτι ὅλως ἡ τῶν εἰδώλων εὐρεσες οὐκ ἀπὸ ἀγαθοῦ, ἀλλ’ ἀπὸ κακίας γέγονε. τὸ δὲ τὴν ἀρχὴν ἔχων κακὴν, ἐν οὐδενί ποτε καλὸν κριθείη, ὅλον ὄν φαῦλον. οὐκ ἀρκεσθεῖσα τῆ τῆς κακίας ἐπινοία ἡ τῶν ἀνθρώπων ψυχή. κατ’ ὀλίγον καὶ εἰς τὰ χείρονα ἐαυτὴν ἐξάγειν ἤρξαντο. μαθοῦσα γὰρ διαφορὰς ἡδονων· καὶ ζωσαμένη τὴν τῶν θειλίθειαν ἠδομένη καὶ πρὸς τὰ τοῦ σώματα πάθη· καὶ πρὸς μόνα τὰ πάροντα καὶ τὰς τουτῶν δόξας βλέπουσι, ἐνόμια μηδὲν ἔτι πλεόν εἰ δὲ τῶν βλε πόμενον, ἀλλὰ μόνα τὰ πρὸς καιρὰ καὶ τὰ σώματα εἶναι καιτὰ ἀποστραφεῖσα δὲ καὶ ἐπιλαθομένη ἐαυτην εἶναι κατ’ εἰκόνα τοῦ ἀγαθοῦ θεοῦ, οὐκ ἔτιμον δι’αὐτῆς ἐν αὐτῆ δυνάμενας τὸν θεοῦ λογὸν, καθ’ ὅν καὶ γέγονεν ὁρᾷ· ἔξω δὲ ἐαυτῆς γε νομένη τὰ οὐκ ὄντα λεγίζεται καὶ ἀνατυποῦται. ἐπικρύψασα γὰρ ταῖς ἐπιπλοκαῖς τῶν σωματικων ἐπιθιμιῶν. τὸ ὡς ἐν αὐτῆ κάτοπτρον δι’ οὐ μόνον ὁρᾶν ἡ δύνατος τὴν εἰκονα τοῦ πατρο· οὐκ ἐτι μεν ὁρᾶ, ἄ δεῖ ψυχῆν νοεῖν, παντὶ δὲ περι φέρεται καὶ μόνα ἐκγεινα ὁρᾶ, τὰ τῆ αἰ ἀγία πρὸς πίπτοντα ὅθαν δὴ πᾶσης σαρκικῆς ἐπιθιμίας γέμουσι, καὶ ἐν ταῖς τούτων δόξαις ταραττομένη· λοιπόν ὅν ἐπελάσθο διανοία θεὸν, τοῦτον ἐν σωματικοῖς καὶ ἀναθητοῖς ἀναπλάττεται τοῖς φαινομένοις τὴν θεοῦ προσηγορίαν καὶ μόνα ταῦτα δοξάσουσι, ἀ αὔτη βούλεται καὶ ὡς ἡδέα ὁρᾶ. προηγεῖται τοίνυν αἰτία τῆς εἰδωλολατρίας ἡ κακία. μαθόντες γὰρ οἵ ἄνθρωποι τὴν οὐκ οὖσαν κακίαν ἐαυτοῖς ἐπινοεῖν. οὔτω καὶ τοὺς οὐκ ὄντα θεοὺς ἐαυτοῖς ἀνεπλάσαντο. οἷον δὲ εἴ τις εἰς βυὸν καταδὺς· μὴ κέτι μεν βλέπει τὸ φῶς· μὴ δὲ τὰ ἐν τῷ φωτὶ φαινόμενα, διὰ τὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ πρὸς τὸ κατω νεῦμα καὶ τὴν τοῦ ὕδατι ἐπικειμένη ἐπίχυσειν αὐτῷ· μόνα δὲ τὰ ἐν τῷ βυθῷ αἰσθόμενος νομίζει μὴ δὲν πλεόν ἐκείνων εἶναι ἀλλ’ αὐτὰ τὰ φαινόμἑνα αὐτῷ τῶν ὄντων εἶναι τὰ κύρια· οὕτω καὶ οἱ πάλαι τῶν ἀνθρώπων παράφρονες· καταδύντες εἰς τὰς τῶν σαρκῶν ἐπιθιμίας καὶ φαντασίας, καὶ ἐπιλαθόμενοι τῆς τοῦ θεοῦ ἐννοίας καὶ δόξης ἀμυδρῳ τῷ λογισμῷ. μᾶλλον δὲ ἀγαθα χρησάμειν τὰ φαινόμενα θεοὺς ἀνεστυπώσαντο, τὴν κτίσιν παρὰ τὸν κτίσαντα δοξάζον, καὶ τὰ ἔργα μᾶλλον ἐκθειάζοντες ἥπερ τὸν τούτων αἴτιον καὶ δημιουργὸν δεσποτὸν θεὸν. ὥσπερ δὲ κατὰ τὸ προλεχθον παράδειγμα οἱ εἰς τὸν βυθὸν καταδυόμενοι, ὅσω μᾶλλον ἐπὶ καταβαίνουσι τοσοῦτον καὶ εἰς τἀ σκοτεινοτερά καὶ μαθήτα ὁρμῶσειν, οὕτως καὶ τὸ τῶν ἀνθρώπων πέπονθε γένος, οὐ γὰρ ἀπλὴν ἔσχον τὴν εἰδωλολατρίαν οὐδ’ ἀφὦν ἤρξαντο, ἐν τούτοις καὶ διέμειναν ἀλλ ὅσον τοῖς πρώτοις ἐν ἐχρόνιζεν τοσοῦτον ἐαυτους καινο τέρας ἐφ’εὔρισκον δεισιδαιμονίας καὶ κόρον οὐχ ἀμβά νοντες τῶν πρώτῶν, ἄλλοις πάλιν ἐν ἐμπιπλάνοτο κακοῖς· προκόπτοντες ἐν ταῖς αἰσχίστοις· καὶ πλεῖον ἐαυτων ἐπεκτείνον τες τὴν ἀσέβειαν τοῦτο δὲ καὶ ἡ θεῖα γραφὴ μαρτυρεῖ λέγουσι· ὅταν ἔλθη ὁ ἀσεβὸς εἰς βάθος κακῶν καταφρονεῖ, ἄρτι γὰρ ἀπεπήδης ἡ διάνοια τῶν ἀνθρώπων ἀπὸ θεοῦ· καὶ καταβαίνοντας ταῖς ἐννοιαῖς καὶ τοῖς λογισμοῖς οἱ ἄνθρωποι πρώτοις οὖν ῲ καὶ ἡλίῳ καὶ σελήνη καὶ τοὺς ἄστρους τὴν τοῦ θεοῦ τιμηαν ἀν έδοκεν· ἐκείνους οἱ μόνον θεοὺς εἶναι νομί ζοντας, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων τῶν μετ’ αὐτοὺς αἰτίους τυνχ άνειν· εἶτ’ ἐπικαταβαίνοντες τοῖς σκοτεινοῖς λογισμοῖς αἰθέρα καὶ τὸν ἀέρα καὶ τὰς εν τῷ ἀέρι προσηγόρευσεν θεοὺς προβαίνοντες δὲ τοῖς κακοῖς, ἤδη καὶ τὰ στοιχεῖα καὶ τὰς ἀρχὰς τῆς τῶν σωματῶν συστάσεως τὴν θερμὰν καὶ τὴν ψυχρὰν καὶ τὴν ξηρὰν καὶ τὴν ὑγρὰν οὐσίαν θεοὺς ἀν ὡς δὴ ἱ τέλεον πεσόντος περὶ τὴν γῆν. ἰλυσπῶνται δήκην τῶν ἐν τη χέρσω κοχλιων αὐτως οἱὰ σεβέστατοι τῶν ἀνθρώπων πεσόντες, καὶ καταπεσόντες ἀπὸ τῆς περὶ θεοῦ φαντασίας, λοιπὸν καὶ ἀνθρώπους καὶ ἀνθρώπων μορφὰς τῶν μὲν ἔτι ζώντων· τῶν καὶ μετὰ θάνατον ὡς θεοὺς ἀνέθηκεν ἔτι δὲ καὶ χείρονα βουλευόμενοι καὶ λογιζόμενοι ἤδη καὶ εἰς λίθους καὶ ξύλα καὶ ἐρπετὰ ἂν υδρά τε καὶ χερσαῖα καὶ εἰς τὰ τῶν ἀλογων ἀν ἠμερα ζῶα τὴν θείαν καὶ ὑπερκόσμιον τοῦ θεοῦ προσηγορίαν μετήγαλιαι πᾶσα τιμὴν αὐτοῖς θεοῦ ἀπονέμοντες καὶ τὸν ἀλήθινον καὶ ὄντως θεον τὸν τοῦ χριστοῦ πατέρα ἀποστρεφόμενοι· εἴθι δὲ κ’ἂν μέχρι τούτων εἰ στήκει τῶν ἀφρόνων τόλμα· καὶ μὴπερ αἰτέρω βαίνοντες ἐαυτους ταῖς ἀσεβε ἐν ἐφυρον, τοσοῦτον γάρ τινες καταπεπτώκασι τῇ διανοία καὶ ἐσκοτίσθηνεν τὸν νοῦν ὡστε καὶ τὰ μὴ δόλως μὴ δαμῶς ἁπαρχοντι μὴ δ’ἐν τοῖς γενομέθα φαινόμεθα, ὅμως ἐαυτοὺς ἐπὶ νοῆσαι καὶ θεος ποιῆται. λογικὰ γὰρ ἀλόγοις ἐπιμίξαντες καὶ ἀνόμοια τῇ φύσει ἐν εἰραντες, ὡς θεοὺς θρησκεύουσειν οἷοι εὐσιν οἱ παρ’ αἰγυπτίοις κυνοκέφαλοι καὶ ὀφιοκέφαλοι καὶ ὁνοκέφαλοι· καὶ ὁ παρὰ λίβυσι κριοκέφαλος ἄμμων. ἄλλοι δὲ τὰ μέρη τοῦ σώματος κεφαλήν καὶ ὦμον καὶ χεῖρα καὶ ποτε καθ’ ἑαυτὰ διελόντες, ἔκαστον εἰς θεοὺς σινέθηκεν καὶ ἐξεθείησαν· ὥπερ οὐκ ἀρκούμενοι ἐξολοκλήρου τοῦ ὄλου σώματος ἔχειν τὴν θρησκείαν ἐπιτείνοντες δὲ τὴν ἀσέβειαν ἔταροι, τὸν προφα τῆς τοῦτων εὐριν καὶ ταῖς ἐαυτῶν κακίας, τὴν ἡδονὴν καὶ τὴν ἐπιθυμίαν θεος ποιήσαντος προσκυνοῦσιν, οἵος, ἔστὶν ὁ παρ’ αὐτοῖς ἔρως, καὶ ἡ ἐν πάφω ἀφροδίτη οἱ δὲ αὐτων ὥσπερ φιλοτιμούμενοι τοῖς χείροσιν ἐτόλμασεν τοὺς παρ’ αὐτων ἀρχοντας, ἡ καὶ τοὺς τοῦτων παῖδας, εἰς θεοὺς ἀναθεῖναι· ἢ διὰ τιμὴν τῶν ἀρξεντων, ἢ διὰ φόβον τῆς αὐτῶν τυραννίδος, ὡς ὁ ἐν κρητά παρ’ αὐτοῖς περιβόητος ζεύς, καὶ ἐν ἀρκαδιά ἐρμῆς, καὶ παρὰ μὲν ἰνδῦος διόνισιος παρὰ βασιλέως δὲ αἰγυπτίοις ἴσις καὶ ὄσιρις, καὶ ῶρος, καὶ ὁ νῦς ἀδριανοῦ τοῦ ῥωμαῖων βασι λέως παιδικὸς ἀντίνοος· ὃν καίπερ εἰδότες ἄνθρωπον, καὶ ἄνθρωπον οὐ σεμνὸν, ἀλλ’ ἀσελγείας ἔμπλεω διὰ φόβον τοῦ πρὸς τάξαντος σέβασειν. ἐπιδημήσης γὰρ ἀν δριάνος τῆ χώρα τῶν αἰγυπτίων τελευτήσαντι τοὺτους ἡδονῆς αὐτοῦ ὑπαρέτην ἀντίνοον ἐκέλευσα θρησκεύ ασθαι· αὐτὸς μὲν καὶ μετὰ θάνατον ἔρων τοῦ παιδος· ἔλενχον δὲ ὀμως καθἐαυτοῦ καὶ γνώρισμα κατὰ πάσην εἰδωλολατρίας παρέχων, ὄτι οὐκ ἄλλοὺς ἐφευρέθη παρὰ τοῖς ἀνθρώποις αὔτη, ἢ δι’ ἐπιθιμίαν τῶν πλασα μένων, καθὼς καὶ ἡ σοφία τοῦ θεοῦ προμαρτύριται λέγουσι, ἀρχὴ πορνείας ἐπίνοια εἰδώλων· καὶ μήτι θαυμάσης· μὴ δὲ μακρὰν πίστεως νομίσης εἶναι το λεγόμενον ὅπου γε καὶ οὐ πολλῷ πρότερον ἢ τάχα καὶ μέχρι νῦν ἡ ρωμαῖων σύνκλιτος τοὺς πώποτ’ αὐτῶν ἐξ ἀρχῆς ἄρξαντας βασιλέας ἣ παντας, ἢ οὓς ἂν ἐαυτοὶ βούλωνται καὶ κρίνωσι δογματίζοντες ἐν θεοῖς εἶναι καὶ θρησκεύεσθαι θεοὺς γράφουσιν· οἷς μὲν γὰρ ἀπεχθάνονται τούτους ὡς πολεμίους τὴν φ ὁμολογοῦσι καὶ ἀνθρώπους ὁνομάζουσιν· οὓς δὲ καταθι μίους ἔχουσι τούτους δι’ ἀγραθίαν θρησκεύεσθαι πρὸς τάττουσιν· ὤσπερ ἐσπερουσίας ἔχοντες τὸ θεο ποῖεν· αὐτοὶ ἀνθρώποι τυνχάνοντες καὶ εἶνα θνητοὶ μὴ ἀρνούμενοι· ἔδει δὲ θεοποιοῦντας αὐτοὺς μᾶλλον αὐτους εἶναι θεοὺς· τὸ γὰρ ποιοῦν τοῦ ποιουμένου κρεῖτ τον εἶναι δεῖ· καὶ ὁ κρίνων τοῦ κρινομένου ἐστὶ ἀνάγκης ἀρχει· καὶ ὁ διδοὺς πάντως, ὅ ἔχει χαρίζεται ὥσπερ ἀμέλει καὶ πᾶς βασιλεὺς, ὃ μὲν ἔχει χαρίζεται τῶν δὲ λαμβανόντων κρείττων καὶ μείζων ἐστὶν· εἴπερ οὖν οὓς ἐθέλουσιν αὐτοι, τουτοὺς θεοὺς δογματίζουσιν εἶναι· ἑδει καὶ αὐτοὺς πρώτον θεοὺς· ἀλλὰ τὸ θαυ μαστὸν ἐστὶ τοῦτο· ὅτι αὐτοὶ ἀποθνήσκοντες ὡς ἄνθρω ποι ἐλέγχουσι τὴν ἐαυτῶν περὶ τῶν θεοποιηθεν τῶν ὑπ’ αὐτῶν ψῆφον εἶναι ψευδῆ τοῦτο δὲ τὴ ἔθος οὔκ αἰνὸν, οὐδ’ ἀπὸ τῆς ρωμαῖων ἤρξατο βουλῆς, ἀλλ’ ἤν ἀνθρώπων προγινόμενον καὶ προμελετώμενον ἐπὶ τὴν τῶν εἰδώλων ἔννοιαν. καὶ γὰρ οἱ πάλαι παρ’ ἕλλησι διαβεβομένοι θεοὶ, ζεὺς καὶ ποσειδὼν καὶ ἀπόλλων, καὶ ἤφαιστος καὶ ὁρμες· καὶ ἐν θηλείαις ἤρᾶ καὶ δημητρα καὶ ἀθηνᾶ καὶ ἀρτεμις ταῖς θησέως τοῦ παρὰ τοῖς ἕλλησιν ἱστορουμένου διαταγαῖς ἐκρίθιεν λέγεσθαι θεοὶ. καὶ οἱ μὲν διαταξάμενοι ὡς ἀνθρωποι ἀπο θνήσκοντες θρηνοῦνται· οὒς δὲ δι’ἐτάξοντο οὕτοι ὡς θεοὶ προσκυνοῦνται ὥ πολλῆς ἐναντιότητος καὶ μανίας τὸν διαταξάμενον εἰδότες, οὒς διετάξ αντο προτιμῶσι. καὶ εἴθε μέχρις ἀρρενων εἱ στήκει τούτων ἡ εἰδωλομανία· καὶ μὴ εἰς θηλείας κατ’ἐφερὸν τὴν θείεν προσαγορίαν καὶ γὰρ καὶ γυναῖκας ἃς οὐδ’ εἰς κοινὴν, περὶ πραγμάτων συνβουλίαν λαμβάνον ἀφαλές ταύτας τῇ τοῦ θεοῦ τιμῆ θρισκεύουσι καὶ σέβουσιν ὡς ἀν μὲν παρὰ θησέως διαταγεῖς προειρήκαμεν, παρὰ δ’ αἰγυπτίοις ἶσις καὶ κόρη νεωτέρα, καὶ παρ’ ἀλλοις ἀφροδιτὴ, τὰ γὰρ τῶν ἄλλων ὀνόματα, οὐδὲ λέγειν ἐύαγεν ἥγουμαι, πάσης χλεύης ὄντα μετά. πολλοὶ γὰρ οὐ μόνον ἐν τοῖς πάλια, ἀλλὰ καὶ ἐν τοῦ καθ’ ἡμᾶς χρόνου ἀποβάλοντες φίλτατα καὶ ἀιδειφους καὶ συνγενεῖς καὶ γυναῖκας πολλοι δὲ καὶ ἄνθρας ἀποβαλλοῦσαι, οὒς παντὰς ἡ φύσις ἤλανξεν ἀνθρώπους εἶναι θνητοὺς, τάυτους καὶ ταῦτας διὰ τὸ πολὺ περὶ αὐτῶν πάνθος ἀναζωγραφή σαντες καὶ θύσιας ἀναπλάσαντες· ἀνέθηκεν οὒς οἱ μετὰ παντα διὰ τὴν πλάσιν καὶ ταὶς τοῦ τεχνίτ’ φιλοτιμίας θεοὺς ἐθρήσκευσεν πρᾶγμα πάσχοντες οὐ κατὰ φύσιν, οὒς γὰρ οἱ γονεῖς ὡς μὴ ὄντας θεοὺς ἐθρήνησαν οὐκ ἂν γὰρ εἴπερ ᾔδεισεν αὐτοὺς θεοὺς, ὡς ἀπολομένους ἐκόψαντο. τούτου γὰρ χάριν, οὐ μόνον οὐ νομίζοντες αὐτοὺς εἶναι θεοὺς, ἀλλὰ μὴ δ’ὀλως ὑπαρχὸν. ἐν εἰκόνει τούτους ἐτυπώσαντες. ἴνα τοῦ μὴ κ’ἐτι εἶναι τὴν διὰ τῆς εἰκόνος δόκησιν ὁρῶντες παραμυθῶνται· τούτοις ὅμως αἵ οἵ ἄφρονες ὡς θεοῖς εὔχωνται, καὶ τὴν τοῦ ἀληθινοῦ θεοῦ τιμὴν τούτοις περὶ τιθέασιν· ἐν γοῦν αἰγύπτῳ εἰς ἔτι καὶ νῦν. ἡ περὶ ὁσιριως καὶ ὥρου καὶ τήφωνος καὶ τῶν ἄλλων θρῆνος τῆς ἀπωλείας ἐπὶ τελῖται· καὶ τὰ ἐν δωδώνη χαλκεῖα καὶ οἱ ἐν κρητά κορύβαντες τὸν διὰ μὴ εἶναι θεὸν ἐλέγχουσειν, ἀλλ’ ἄνθρωπον καὶ τοῦτον ἐκ πατρος ὡμοβόρου γινόμενον. καὶ τό γε θαυ μαστὸν· ὄτι καὶ ὁ πάνυ παρ’ ἕλλησι σοφὸς καὶ πολλὰ καυχησάμενος ὡς περὶ θεοῦ διανοηθεὶς πλάτων, εἰς πειραιᾶ μετὰ σωκράτους παρέρχέται τὴν ἀνθρώπου τέχνῃ πλασθεῖσἀν ἄρτεμιν προκυνήσων· ταῦτας δὲ καὶ τὰς τοιαύτας τῆς εἰδωλομανίας εὐρίσεις ἀνθρώπου καὶ πρὸ πολλοῦ προέδιδασκεν ἡ γραφὴ λέγουσι·ἀρχὴ πορνείας ἐπίνοια εἰδώλων. εὔρεσις δὲ αὐτων· φθηρὰ ζώης. οὔτε γὰρ ἢν ἀπ’ ἀρχῆς. οὔτ’ εἰς τὸν αἰώνων ἐσταὶ. κενοδοξία γὰρ ἀνθρώπων ἤλθεν εἰς τὸν κόσμον. καὶ διὰ τοῦτο σύντομον αὐτων τέλος ἐπανοήθη. ἀώρῳ γὰρ πένθει τρυχόμενος πῆρ τοῦ τάχεως ἀφαι ρεθέντος τέκνου εἰκόνα ποιήσας τὸν τότε νεκρὸν ἀνθρώ πινον νῦν ὡς ζῶσον ἐτίμησθαι καὶ παρέδωκε τοῖς ὑπο χειρίοις μυστήρια καὶ τελετάς. εἰ τὴν χρονῳ κρατυθὲν τὸ ἀσεβὲς ἔ ὡς νόμος ἐφυλόχριστος ἐφυλό · καὶ τυράννων ἐπὶ ταγεις ἐθρησκεύετο γλυπατον οὒς ἐν ὄψει μὴδενα μενοι τιμᾶν ἄνθρωποι διὰ τῆ μακραν οἰκεῖν τὴν πήρ ρωθεν ὅψιν ἀν ἀτυπωσάμενοι ἐμφανῆς ἰκειτα τοῦτ ετιμημένου ἐποίησαν· ἴνα τὸν ἀπ’ὄντα ὡς πάροντα κολακεύωσι διὰ τῆς σπουδῆς εἰς ἐπὶ τὰς δὲ θρησκείας καὶ τοὺς ἀγνοοῦντας ἡ τοῦ τεχνίτ’ προετρέψατο φιλοτι μία· ὁ μὲν γὰρ ἴσως τῷ κρατοῦντι· βουλόμενος ἀρέσθαι ἐξεβιάσατο τῇ τεχνὴ τὴν ὁμο ώ ό τητι ἐπὶ τὸ κάλλιον τὸ δὲ πλῆθους ἐφελκόμεν διὰ τὸ εὐχαρην τῆς ἐργασίας τὸν προ ὁλίγον τιμη θνι ἄνθρώ πινον πον · νῦν σέβασμα ἐλογίσαντο καὶ τοῦτο ἐγεγόνει τῷ βίῳ εἰς ἔνεδρον· ὅτι ἢ συμφορα ἢ τυραννόδι δουλεύσαντες ἀνθρωποι, τὸ ἀκοινών τηνον ὄνομα λίθοις καὶ ξύλοις περιέθηκεν. οι αὔτης τοίνυν τῆς εἰδώλων εὑριῶς ἐπι μάρτυρι τῇ γραφῆ παρὰ τοῖς ἀνθρώποις ἀρξαμενος καὶ ἀναπλασθείσης· ὥρα λοιπόν καὶ τὸν κατ’ αὐτῆς ἔλεγχον ἀποδεῖξαι· οὐ τοσοῦτον ἔξω οσον ἀφ’ ὧν οὗτοι περὶ αὐτων φρονοῦσι τὰ τεκμήρια λαμ βανόντας εἰ γὰρ τις τῶν τοὺς παρ’ αὐτοῖς λεγομένον θεοὺς θεῶν . ἴνα πρῶτον ἀπὸ τούτων κάτα ἀρξωμενοι λάβοι τὰς πράξεις εὐρήσει μὴ μόνον οὐκ εἶναι αὐτοὺς θεοὺς, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀνθρώπων τοὺς αἰσχίτους γεογνότας οἶον γὰρ οἶον ἐστιὶν ἰδεῖν. τοὺς παρὰ ποιηταῖς τοῦ διὸς ἔρωτας καὶ τὰς ἀσελγείας, οἷόν ἐστιν αὐτον ἀκούειν. ἁρπάζοντον μὲν τὸν γανυμήδην καὶ τὰς κλοπιμαίους ἐργαζόμενον μαιχεζῖας μοιχείας δεδιῶ τὰ δὲ καὶ δηλιῶντα μὴ παρὰ γνώμμον γνώμην αὐτοῦ τὰ τῶν τρωῶν ἀπόχηται τείχη. οἷόν ἐστὶν ἰδεῖν αὐτὸν ἀχθόμενον ἐπὶ τῷ θανάτω τοῦ ὑέος αὐτοῦ σαρπηδόνος, καὶ βουλόμενον αὐτῶ βοηθῆειν καὶ μὴ δυνάμενον, καὶ ἐπιβουλευόμενον αλ μὲν ὑπὸ τῶν ἄλλων λεγωμένων θεων, ἀθηνὰς, λέγω, καὶ ῆρας καὶ ποσειδώνος βοηθό μανον δὲ ὑπὸ θέτιδος γυναικὸς, καὶ τοῦ ἔκατονταχείρου αἰγέωνος. καὶ νικώμενον ὑπὸ ἡδονῶν δουλεύοντα δὲ γυναιξι, καὶ δι’ αὐτὰς ἀναλόγοις ζώοις τετράποσί τὶ καὶ πτῆνοις ταῖς φαντάσίαις παρακινδυνεύοντου, καὶ πάλιν αὐτὸν μὲν κρυπτόμενον διὰ τὴν τοῦ πατρὸς ἐπιβούλειν, τὸν δὲ κρόνον ὑπ’ αὐτου δεσμέν ομενον, κἀκεῖνον ἀπὸ τέμνοντον τὸν πατέρα. ἀρ’ οὖν ἀξιον τοῦτον ὑπονοεῖν θεὸν. τοσαῦτον δράσαντον καὶ διαβληθέντα, ἃ μὴ δὲ οἱ κοινοὶ ρωμαίων νόμοι, καὶ τοὺς ἀπλῶς ἄνθρώπους ἐπιτρέπουσι ποιεῖν· ἴνα γὰρ ἐκ πολλων ὀλίγα μνημονεύσω διὰ τὸ πλῆθως· τίς ἰδὼν αὐτοῦ τὴν εἰς σεμέλην καὶ λῆδαν καὶ ἀλκμήνην καὶ ἄρτεμην καὶ λητῶ καὶ μαῖαν καὶ εὐρώπην καὶ δανάην. καὶ ἀντιόπην παρανόμιαν καὶ φθορὰν, ἢ τίς ἰδὼν τὴν εἰς τὰν ἰδίαν αἰδους φὴν αὐτοῦ ἐπιχείρησιν καὶ τόλμαν. ὅτι τὴν αὐτὴν αἰδειφὴν εἶχε καὶ γυναῖκα καὶ ἀνχλευάσειε καὶ ζημιώσειε θανάτω, ὄτι μὴ μόνον ἐμοίχευσεν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐκ τῆς μοιχίας γενομένους αὐτω παῖδας θεοποιήσας ἀνέθηκεν ἐπικάλιμμα τῆς παρανομίας αὐτοῦ. τὴν τῆς θεος ποιίας φαντασίαν κατασκεύαζων· ὦν εἰσὶ διονίσος καὶ ἡρακλῆς· καὶ διόσκουροι, καὶ ἑρμῆς καὶ περσεὺς καὶ σώτειρα. τίς ἰδὼν τὴν τῶν μεν λεγομένων θεῶν ἀκατάλλακτον πρὸς ἐαυτοὺς ἔριν, ἐν ἰλί ου ῳ τῶν ἑλλήνων καὶ την πρῶ χάριν οὐ καταγνώσεται τῆς ἀυθονήας αὐτῶν· ὄτι διὰ τὴν πρὸς ἀλλή λους φιλονεικίαν φιλονηκίαν , καὶ τοὺς ἀνθρωπους παρόξυνεν· τίς ἰδὼν μὲν διομήδους τι τρωσκομένους ἄρεα καὶ ἀφροδίτην. ὑπὸ δὲ ἡρακλεούς τὴν ἥραν καὶ τὸν ὑποχθόνιον· ὃν καλοῦσι θεὸν ἀϊδωνέα· καὶ διόνυσιον μὲν ὑπὸ περσέως· ἀθηνᾶν δὲ ὑπὸ ἀρκάδος· καὶ τὸν ἥφαιστον ῥιπτόμενον καὶ χολάννοντον, οὐ καταγνώσεται τῆς φυσεως, καὶ ἀποστραφήσεται μὲν τοῦ λέγειν αὐτοὺς ἔτι εἶναι θεοὺς. φθαρτοὺς δὲ καὶ παθητοὺς αὐτοὺς ἀκούων, οὐδὲν ἀλλο ἢ ἀνθρώπους αὐτοὺς ἀσθανεὶς ἐπιγνώσεται, καὶ μᾶλλον τοὺς τρώσαντας ἢ τοὺς τρωθάντας θαυμάσιεν· ἢ τίς ἰδὼν τὴν ἄρεως πρὸς ἀφροδιτι μοιχίαν καὶ τὸν ἡφαίστον κατ’ ἀμφότερων κατασκευαζόμεν νον δόλον καὶ τοὺς ἀλλοὺς λεγομένους θεοὺς ἐπὶ θέαν τῆς μοιχίας ὑπὸ τοῦ ἡφαίστου καλλουμένους καὶ αὐτοὺς ἐρχομένους καὶ ὁρώντας αὐτῶν τὴν ἀσέλγιαν, οὐκ ἀν γελάσειε καὶ καταγνώσεται τῆς φαυλότητος αὐτῶν· ἢ τις οὐκ ἂν γελάσειεν ὁρῶν τὴν ἡρακλεοὺς πρὸς τὴν ὀμφάλην ἐκ μέθης παραφροσύνην καὶ ἀσωτίαν· τὰς γὰρ καθ’ ἤδονὴν αὐτῶν πράξεις· καὶ τοὺς παράλογους αὐτῶν ἔρωτας· καὶ τὰς ἐν χρύσῳ καὶ ἀργύρῳ καὶ χαλκῷ· καὶ σιδήρῳ καὶ λίθοις καὶ ξύλοις θεοπλαστί ωσο οὐ δεῖ διελέγχειν μετὰ σπουδῆς τῶν πραγμάτων καὶ ἀφ’ ἐαυτοὺς ἐχόντων τὸ μῦσος· καὶ δ’ἑαυτῶν ἐπιδεικνυμενῶν τὸ τῆς πλάνης γνώρισμα· ἐφ’ οἷς μάλιστα καὶ οἰκτειρήσειεν ἄν τις τοὺς ἀπειγομένους ἐν αὐτοῖς τῆ γὰρ ἐαυτῶν γυναικὶ μισοῦντες τὸν ἐπιβαίνοντα μοιχὸν τοὺς τῆς μοιχείας διδασκάλους θεογνι οῦντες οὐκ αἰσχυνωνται· καὶ ταῖς ἀιδειφαῖς αὐτοὶ οὐκ ἐπισμιγ νύμενοι τοὺς τοῦτο ποιήσαντας προσκυνοῦσι καὶ ὁμολογνῦσον εἶναι κακὸν τὴν παιδοφθορίαν τοὺς δ’ἐπὶ ταύτα διαβαλλο μένους θρησκεύουσι· καὶ ἃ μὴ δὲ ἐν ἀνθρώποις εἶναι ἐπιτρέπου σιν οἱ νόμοι ταῦτα τοῖς ὑπο’ αὐτῶν ὁνομαζομένος εἶναι θεοῖς περιτιθόντες οὐκ ἐρυθριῶσιν. εἶτα πρὸς κυνοῦντες λίθοις, οὐχ ὁσῶσιν ὅτι τὰ μὲν ὅμαια τοῖς πόσι πατοῦσι καὶ ξένουσι· τὰ δὲ τοῦτο μέρη θεοὺς προσειγορεύουσι· καὶ ἃ πρὸ ὀλίγον εἰς χρῆσιν εἶχον· ταῦτα δι’ἂ παρἀφροσύνην γλύψαντες σέβουσειν· οὐχ ὁρῶντες οὐδε λογιζόμενον τὸ σύνολον ὄτι οὐ θεοὺς, ἀλλὰ τὴν τέχνην τοῦ γλύψαντος προσκυνοῦσειν, ἕως μὲν γὰρ ἄξυος ἐστὶν ὁ λίθος, καὶ ἡ ὕλη ἀργή, ἐπὶ τοσοῦτον ταῦτα πα τοῦσι, καὶ τούτοις εἰς ὑπηρεσίας τὰς ἐαυτῶν πολλάκις καὶ τὰς ἀτιμωτέρας χρῶνται. ἐπειδ’ἀν δὲ ὁ τεχνίτ’ εἰς αὐτὰ τῆς ἰδίας ἐπιστήμης ἐπὶ βαλὴ τὰς συμμετρίας, καὶ ἀνδρος ἢ γυναικὸς εἰς τ’ ὕλην σχημὰ τυπώς. τότε δὴ χάριν ὁμολογήσαντες τῷ τεχνίτι. λοιπὸν ὡς θεοὺς προσκυνοῦσι· μισθοῦ παρὰ τοῦ γλύ φαντος αὐτοὺς ἀγοράσαντες. πολλος δὲ καὶ αὐτὸς ὁ ἀγαλμα τοποιὸς. ὥσπερ’ ἐπιλαθόμενος ὧν αὐτὸς εἰργάσατο. τοῖς ἰδίοις ἐργοις προσεύχεται· καὶ ἃ πρὸ ὀλίγου κατέρει καὶ κατέκοπτε ταῦτα μετὰ τὴν τέχνην θεοὺς προσηγορεύει εδει δὲ εἰπερ ἦν θαυμάζειν ταῦτα τὴν τοῦ ἐπιστάμενος τεχνὴν ἀποδέχεσθαι· καὶ μὴ τὰ ὑπ’ αὐτοὺς πλασθουτὰ, τοῦ πεποιηκότος προτιμίαν οὐ γὰρ καὶ ἡ ὕλη τὴν τεχνὴν, ἀλλ’ ἡ τέχνη τὴν ὕλην ἐκόσμησε καὶ ἐθεοποίης· πολλῶν ὦν μᾶλλον δικαιότερον ἢν τὸν τέχνιτ αὐτοὺς προσκυνεῖν· ἤπερ τὰ ὑπ’ αὐτοῦ πεποιημένα· ὅτι τὲ καὶ ὑπῆρχε τῶν ἐκ τέχνεῖς θεῶν· καὶ ὅτι ὡς ἰβο ύλη υλή θα, οὐτω καὶ γεγόνασι. νῦν δὲ παρεικήνυνισάμενοι τὸ δίκαιον. καὶ τὴν ἐπιστήμενη καὶ τὴν τεχνὴν ἀυτιμάσαντες. τὰ μετ’ ἐπιστήμα καὶ τέχνης γέγοντα προσκυνοῦσιν· καὶ τοῦ ποιήσαντος ἀνθρώ που ἀποθνήσκοντος· τὰ ὑπ’ αὐτοῦ γενόμεθα ὡς ἀθάνατον τιμῶσιν· ἅεἰ μὴ τύχοὶεν τῆς καθ’ ἡμεραν ἐπιμελίας, πάντως τῶ χρόνω, διὰ τὴν φύσιν ἀφανίζονται. πῶς δὲ οὐκ ἄν τις αὐτοὺς οἰκτειρήσειε καὶ κατὰ τοῦτο· ὅτι βλέποντες αὐτοι τοὺς μὴ βλέποντας προσκυν οῦσι καὶ ἀκούοντος αὐτοι τοὺς μὴ ἀκούοντας προσεύχονται· καὶ ἔμψυ χοι καὶ λογικοὶ κατὰ φύσιν ὄντας. οἱ ἀνθρώποι· τοὺς μὴ δὅλω σκινουμένους ἀλλὰ καὶ ἀψύλους ὄντας, ὡς θεοὺς προσαγορεύουσι καὶ τό γε θαυμαστὸν ὅτι ὡς οὓς αὐτοὶ φυλάττουσιν ὑπερουσίαν ἔχοντες. τούτοις ὣς δεσπότα δουλεύουσι, καὶ μή τοι νομίσης ταῦτα μ’ἐλεγου ἁπλῶς ἡ ψεύδεσθαι κατ’ αὐτῶν· ἐστὶ μὲν γὰρ καὶ τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡ πίστις ἀπαντῶσα τούτῶν καὶ πάρεστι τοῖς βουλομένους ὁρᾶν τὰ τοιαῦτα. κρείτον δὲ μαρτυρία περὶ τουτων ἐστὶ περ τῆς θείας γραφῆς προδιδασκούσης ἄνθρωπου ἄν καὶ λέγούσης· τὰ ειδωλα τῶν ἐθνῶν ἀργύριον καὶ χρυσίον ἔργα χεῖρ ἀνθρώπων· στόμα ἐχουσι καὶ οὐ λαλήσουσιν· ὀφθαλμοὺς ἔχουσι καὶ οὐκ ὄψονται· ὦτα ἔχουσι καὶ οὐκ ἀκούσονται· ῥίνας ἔχουσι καὶ οὐ περιπατήσουσιν· οὐ φωνήσουσιν ἐν τῷ λάρυγγι αὐτῶν. ὄμοιοι αὐτοῖς γένοιντο οἱ ποιοῦντες αὐτὰ, καὶ πάντες οἱ πεποιθότας ἐπ’αὐτοῖς. οὐ δὲ προφητικῆ δὲ τουτων ἄπεστι μέμψις, ἀλλ’ ἐστὶ καὶ ἐν τούτοις ὁ κατ’ αὐτῶν ἔλεγχος λέγοντος τοῦ πνεῦματος· ε ἰσχυνθήσ α ο νται α ἰσχυνθήσονται οἱ πλάσαντες θεὸν καὶ γλύ φοντες πάντες μάταιας, καὶ πάντες ὁ θεὸν ἐγένοντο ἐξηράν θησαν· καὶ κωφοὶ ἀπὸ ἀνθρώπων· συναχθήτωσαν παντες καὶ στήτωσαν ἄμα· ὅτι ἄξυν τέκτῶν σίδηρον, καὶ σκεπάρνῳ εἰρ γάσατο αὐτὸ· καὶ ἐν ταρέτρω ἐρύμισαν αὐτό καὶ ἔστηοιεν αὐτὸ τῶ ἀρχίωνι τῆς ἰσχύσε αὐτοῦ· καὶ πεινάσει καὶ ἀσθα νήσεν· καὶ οὐ μὲν πίει ὕδωρ· ξύλον γὰρ ἐκλεξάμενος τέκτων ἔστησεν αὐτὸ ἐν μέτρω· καὶ ἐν κόλλη ἐρύθρωασεν αὐτὸ, καὶ ἐποίησιν αὐτὸ ὡς μορφὴν ἀνδρὸς· καὶ ὡς ὠ ὡ ραιότητα ἀνθρώπου· ἔστη ἐν αὐτὸ ἐν οἴκῳ ὥ ἐκοψε ξύλον ἐκ τοῦ δρυμοῦ· ὃ ἐφύτευσεν ὁ κύριος, καὶ ὑετὸς ἐμήκυνεν, ἵνα ἡ ἀνθρώποις εἰς καῦσιν, καὶ λαβὼν ἀπ’ αὐτοῦ ἐθερμανθῆ· καὶ καύσαντες ἔπεμψαν ἀρτοὺς ἐπ’ αὐτῷ· τὸ δὲ λοιπὸν εἰργάσαντο εἰς θεοὺς καὶ προσεκυνοῦσιν ἐαυτοῖς· οὗ τὸ ἥμισυ αὐτοῦ κατέκαυσαν πυρί· καὶ ἐπὶ τοῦ ἠμίσεος αὐτοῦ κρέας ὀπτήσας ἔφαγε καὶ ἐνεπλήσθη καὶ θερμανθεὶς, εἰπὲν ἡ δύ μοιότι ἐθερμάνθην καὶ εἶδον πῦρ· τὸ δὲ λοιπὸν προσεκύ νει λέγων· ἐξελοῦμαι ὅτι θεός μου εἶ σύ· οὐκ ἔγνώσαν φρονῆσαι· ὅτι ἀπ’ημαυρώθεισαν τοῦ βλέπειν τοῖς ὀφ θαλμοῖς αὐτῶν, καὶ τοῦ νοῆσαι τῇ καρδιά, καὶ οὐκ ἀνελο γίσατο ἐν τῇ ψυχῆ αὐτοῦ· οὐ δὲ ἔγνω τῇ φρονήσει, ὅτι τὸ ἤμισυ αὐτοῦ κατέκαυσεν ἐν πυρὶ· καὶ ἔπεμψεν ἐπὶ τῶν ἀνθράκων αὐτοῦ ἀρτοὺς καὶ ὁπτήας κρέας ἔφαγε, καὶ τὸ λοιπὸν αὐτοῦ εἰς βδέλυ μ γ μα ἐποίησε, καὶ προσκυνοῦσιν αὐτό. γνῶθι ὅτις ποδὸς ἡ καρδία αὐτοῦ καὶ πλανῶνται καὶ οὐδεὶς δύναται ἐξελέσθαι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ· ἵδετε καὶ οὐκ ἐρεῖτε ὅτι ψεῦδος ἐν τῇ δεξιᾶ μου. πῶς οὖν οὐκ και ἄθεοι παρὰ πᾶσι κριθεῖεν καὶ περὶ τῆς θείας γραφῆς ἀσε βείας κατηγορούμενοι· ἢ πῶς οὐκ ἂν εἶεν κακοδαίμονες οἱ οὕτω φανερῶς ἐλεγχόμενοι τὰ ἀψυχα θρησκεύαντ ἀντὶ τῆς ἀληθείας ποία δὲ τούτοις ἐλπις· ἢ τις αὐτου γίνεται συγγνώμ ὴ περποιθῶσιν ἐπὶ τὰ ἄλογα καὶ ἀκίνιτα. ἂ ἀντὶ τοῦ ἀληθίνου θεοῦ σέβουσιν· εἴθε γὰρ εἴθε κ’ἂν χωρὶς σχηματά αὐτοῖς τοὺς θεοὺς ἔπλαττεν ὁ τεχνίτ ἴνα μὴ τῆς ἀναισθησιας φανερὸν ἔχ ου ω ωσι τὸν ἔλεγχον. ὑπέκλεψᾶν γὰρ ἄν τὴν ὑπόνοιαν τῶν ἀκε ρραῖων ὡς ἀναθομεῶν τῶν εἰδώλων· εἰ μὴ τὰ σειμεια τῶν αἰσθηγῶν· οἱὸν ὀφθαλμοὺς καὶ ῥίνας καὶ ὦτα καὶ χεῖρας καὶ στόμα εἴχον ἀκινήτως κείμενα· τὴν τῆς αἰσθοιγης χρησιν καὶ τῶν αἰσθητῶν ἀντίληψιν· νῦν δὲ ἔχοντος οὐκ ἔχουσιν· καὶ στήκοντες οὐ στηκους καὶ καθεζό μενοι οὐ καθέρονται· οὐ γὰρ ἔχουσι τουτῶν τὴν ἐνέρ γειαν ἀλλ’ ὡς ὁ πλάσας ἠθέληεν ὄστω καὶ μένουσι κείμενοι· θεοῦ μὲν γὰρ γνώρισμα· μὴ δὲν παρέχοντες ἄψυχοι δὲ καθόλου· μόνον ἀνθρώπου τέχνη…