De sancta trinitate

τὸ ἑαυτῆς οἰκεῖον ἐπείγεται πᾶσα φύσις‘ εἰρηκὼς

ἔδειξας ὅτι οὐ τὸ ἀγέννητον φύσις· τὸ γὰρ

ἐπειγόμενον ἄλλο πρὸς ἄλλο ἐπείγεται. εἰ δὲ οὔτε

τοῦ οἰκείου ἔστιν υἱὸς οὔτε τῆς φύσεως, εἰπὲ τοῖς

Ἰουδαίοις, δώσεις γὰρ αὐτοῖς εὐαγγέλια, ὅτι τὸν μήτε

τοῦ οἰκείου ὄντα υἱὸν μήτε τῆς φύσεως ἐσταύρωσαν,

λέγοντα ἑαυτοῦ ἴδιον πατέρα τὸν θεόν.

Ἀνόμ. Εἰ μὲν ὅλος ὁ θεὸς γεννητός ἐστιν, οὐ-

δὲν κωλύει τὸ γεγεννηκέναι οὐσιωδῶς. εἰ δὲ ὅλος

ἐστὶν ἀγέννητος, οὐκ οὐσιωδῶς εἰς γένεσιν διέστη,

ἐξουσίᾳ δὲ ὑπέστησε τὸ γέννημα. Ὀρθ. Ἐὰν ὅλος

ὁ θεὸς γεννητὸς ᾖ, οὐδὲν κωλύει γεγεννηκέναι

αὐτὸν οὐσιωδῶς, ὅλος δὲ ὁ υἱὸς κατὰ σὲ γεννητός ἐστιν.

εἰπέ, τίνα ἐγέννησεν οὐσιωδῶς; εἰ δὲ οὐδένα ἐγέννη-

σεν ὁ υἱὸς οὐσιωδῶς γεννητὸς ὤν, οὐκ ἄρα ᾗ

γεννητός ἐστι γεννᾷ οὐσιωδῶς. εἰ δὲ οὐχ ᾗ γεννητός

ἐστιν ὁ υἱὸς γεννᾷ οὐδὲ ὁ πατὴρ ᾗ ἀγέννητός

ἐστι γεννᾷ, ἀλλὰ θεὸς ὢν καὶ αὐτοδόξα ἀπαύγασμα

ἔχει γέννημα θεὸν ἐνυπόστατον. εἰ γὰρ μὴ

ἐκ τῆς οὐσίας ἐγέννησεν, οὐδὲ πατήρ ἐστι κατ' οὐ-

σίαν. καὶ ἵνα τί βαπτίζεις εἰς ὄνομα τοῦ πατρὸς

τοῦ μὴ κατ' οὐσίαν πατρός; γεννήσας δὲ ἐκ τῆς οὐ-

σίας οὐ διέστη ὡς ἐνόμισας, οὐ γὰρ σῶμά ἐστιν ἡ

οὐσία. Ἀνόμ. Εἰ ὅλος ἐστὶ γεννητικὸς ὁ ἀγέννη-

τος θεὸς, οὐκ οὐσιωδῶς τὸ γεννηθὲν ἐγεννήθη, ὅλης

ἐχούσης τῆς οὐσίας αὐτοῦ τὸ γεννᾷν, ἀλλ' οὐ τὸ γεν-

νᾶσθαι. Ὀρθ. Κατὰ τὴν σὴν σοφίαν εἰ ὅλον ἐστὶ γεν-

νητικὸν τὸ φῶς, οὐκ οὐσιωδῶς τὸ ἀπαύγασμα γεννᾷ,

ἀλλ' ἔξωθεν αὐτὸ προσλαμβάνει, ὅλης ἐχούσης

τῆς οὐσίας αὐτοῦ τὸ γεννᾶν, ἀλλ' οὐ τὸ γεννᾶσθαι. εἰ

δὲ οὐ προσλαμβάνει τὸ φῶς ἔξωθεν τὸ ἀπαύγασμα, ἀλλ'

ἐκ τῆς οὐσίας αὐτὸ γεννᾷ, οὐδὲ ὁ θεὸς ἐπεκτήσατο

ἔξωθεν υἱὸν, ἀλλ' ἐκ τῆς οὐσίας γεννήσας ἀμέ-

ριστος μένει, ἀσώματος γάρ.

Ἀνόμ. Εἰ δὲ μετασχηματισθεῖσα ἡ οὐσία τοῦ

θεοῦ γέννημα λέγεται, οὐκ ἀμετάβλητος ἡ οὐσία αὐ-

τοῦ τῆς μεταβολῆς ἐργασαμένης τὴν τοῦ υἱοῦ εἰδο-

ποίησιν. Ὀρθ. Εἰ μετασχηματισάμενον τὸ φῶς

ἀπαύγασμα γίνεται, οὐκ ἀμετάβλητον τὸ φῶς τῆς

μεταβολῆς ἐργασαμένης τὴν τοῦ ἀπαυγάσματος εἰδο-

ποίησιν. εἰ δὲ οὐ μεταβληθὲν τὸ φῶς ἀπαύγασμα γέ-

γονεν, ἀλλὰ καὶ τὸ φῶς μένει φῶς καὶ ἀπαυγάσμα-

τός ἐστιν αἴτιον, καὶ ὁ θεὸς μένει θεὸς καὶ ἀπαυ-

γάσματος ἰδίου ἐστὶ πατὴρ οὐκ ἔξωθεν αὐτὸ προσλα-

βὼν, ἀλλ' ἐκ τῆς οὐσίας γεννήσας. διὸ καὶ

ἀληθῶς ἐστι πατήρ. Ἀνόμ. Εἰ δὲ εἴη

καὶ γενέσεως κρείττων ἡ οὐσία τοῦ θεοῦ, τὰ κατὰ

τὸν υἱὸν ἕως ψιλῆς προσηγορίας ὁμολογηθήσεται.

Ὀρθ. Εἰ ᾔδεις ὅτι ἡ γένεσις οὐκ ἔστιν οὐσία, ἐγί-

νωσκες ἂν, ὅτι καὶ ὁ υἱὸς καὶ πᾶσα ἄλλη οὐσία γενέσεώς

ἐστι κρείττων. εἰ γὰρ ἡ γένεσις οὐσία, πάντα

τὰ γεννητὰ ὁμοούσια. εἰ δὲ οὐ πάντα τὰ γεννητὰ ὁμοούσια, οὐκ ἄρα ἡ γένεσις οὐσία. εἰ δὲ

οὐκ ἔστιν ἡ γένεσις οὐσία, οὐδὲ κρείττων ἐστὶν οὐσίας.

εἰ γὰρ κρείττων ἐστὶν οὐσίας ἡ γένεσις, ἔσται κατὰ

τὴν σὴν σοφίαν καὶ τοῦ υἱοῦ κρείττων. εἰ δὲ τοῦτο

ἄτοπον, δηλονότι ἡ οὐσία κρείττων ἐστὶ γενέσεως·

οὐδὲν ἄρα μέγα ἐπὶ τοῦ πατρὸς ἐνόμισας, εἰ

κρείττων ἐστὶ γενέσεως. πῶς δὲ καὶ εἰς ψιλὴν προσ-

ηγορίαν βαπτισθεὶς νομίζεις ἔχειν ἀσφαλὲς τὸ βά-

πτισμα; οὐχὶ δὲ καὶ αὐτὸ ἐν ψιλῇ προσηγορίᾳ

κέκτησαι; εἰ γὰρ τὸ υἱὸς ψιλὴ προσηγορία καὶ τὸ

πατὴρ, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ βα-

πτισθεὶς εἰς ψιλὴν προσηγορίαν ἐβαπτίσθης.

Ἀνόμ. Εἰ σπερματικῶς ἐν τῷ ἀγεννήτῳ

τὸ γέννημα, μετὰ τὴν γένεσιν ἔξωθεν προσλαβὸν

ὡς ἂν εἴποι τις ἠνδρώθη. τέλειός ἐστιν ὁ υἱὸς

οὐκ ἐξ ὧν ἐγεννήθη, ἀλλ' ἐξ ὧν προσέλαβε τὰ γὰρ

συγγενικῶς προσλαμβάνοντα ὡς ἐξ ἐκείνων

ἑστῶτα τὸ τοῦ τελείου ὄνομα διαφόρως προσίεσθαι

πέφυκεν. Ὀρθ. Εἰ σπερματικῶς ἐν τῷ φωτὶ τὸ

ἀπαύγασμα, εἰπὲ καὶ 〈σπερματικῶς〉 τὸν υἱὸν ἐν τῷ πατρί. εἰ δὲ

μωρὸν τὸ λέγειν σπερμα-

τικῶς ἐν τῷ φωτὶ τὸ ἀπαύγασμα, καὶ ἀσεβὲς τὸ λέγειν σπερματικῶς ἐν τῷ πατρὶ τὸν υἱόν. τέλειος δέ ἐστιν ὁ υἱὸς

οὐ προκοπῇ τελειούμενος, ἀλλ' ἐκ τελείου τέλειος

γεγεννημένος. διὰ γὰρ τοῦτο οὐ μόνον εἴρηται ἀπαύ-

γασμα, ἀλλὰ καὶ χαρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως, οὐχὶ δὲ

τῆς ἐνεργείας. ὁ δὲ χαρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως οὐκ

ἐκ προκοπῆς τελειοῦται, ἀλλ' ἐν αὐτῷ τῷ εἶναι ἔχει τὸ

τέλειον, ὡς ἄνθρωπος ἀνθρώπου χαρακτὴρ τῆς ὑπο-

στάσεως οὐκ ἐκ προκοπῆς, ἀλλ' ἐξ αὐτῆς τῆς

ταυτότητος. Ἀνόμ. Εἰ τέλειον ἦν γέννημα ἐν ἀγεννήτῳ,

ἐξ ὧν ἦν ἐν ἀγεννήτῳ γέννημά ἐστι καὶ οὐκ

ἐξ ὧν ὁ ἀγέννητος αὐτὸς ἐγέννεσε γεννητὴν γὰρ

φύσιν ἐν ἀγεννήτῳ οὖσαν εἶναι οὐκ ἐνδέχεται, τὸ γὰρ

αὐτὸ εἶναί τε ἔστι καὶ μὴ εἶναι. γέννημα γὰρ ἀγέννητον οὐκ ἔστι, καὶ ἀγέννητον ὂν

γέννημα οὐκ ἦν τοῦ ἀνομοιομεροῦς ἐπὶ θεοῦ βλασ-

φημίας ὕβριν ἐπέχοντος. Ὀρθ. Εἰ ᾔδεις τὴν δωρεὰν

τοῦ θεοῦ καὶ τίς ἐστιν ὁ ἐντειλάμενος βαπτίζεσθαι

πάντα τὰ ἔθνη εἰς τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ

καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος, οὐκ 〈ἂν〉 ἐπεχείρεις παρακρού-

εσθαι τὸ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ ὄνομα ἐν ἐθελο-

θρησκείᾳ εἰκῇ, φυσιούμενος κατὰ τοῦ διδάξαντος τὴν

καλὴν ὁμολογίαν. ἐπειδὴ δὲ οἰόμενος εἶναι σοφὸς τὸν

πατέρα οὐ θέλεις εἶναι πατέρα, ἵνα μὴ δόξῃς παρὰ

σεαυτῷ εἶναι φρόνιμος, παρ' ἡμῶν ἄκουε ὅτι τέλειος

ἦν καὶ ἔστι καὶ ἔσται ὁ υἱὸς ἐν τῷ πατρί. “ἐν

ἀρχῇ γὰρ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν

θεὸν, καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος· οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς

τὸν θεὸν”, κἂν μὴ θέλῃς, Ἀέτιε. καὶ οὐ πρότερον

ἦν καὶ τότε ἐγεννήθη οὐδὲ μὴ ὢν γεγέννηται,

ἀλλὰ συναΐδιόν ἐστι γέννημα ὡς ἀπαύγασμα φωτὸς

ἀϊδίου. γεννητὴ δὲ φύσις καὶ ἀγέννητος φύσις οὐκ ἐν

τῇ φύσει ἔχει τὸ διάφορον, ἀλλ' ἐν τῷ γεγεννῆσθαι

καὶ μὴ γεγεννῆσθαι. ἰδοὺ γὰρ καὶ ὁ Ἀδὰμ οὐ γε-

γέννηται διὰ γυναικός, ἡμεῖς δὲ γεγεννήμεθα καὶ

οὐκ ἐν τῇ φύσει ἔχομεν τὸ διάφορον, ἀλλ' ἐν τῷ

γεγεννῆσθαι καὶ μὴ γεγεννῆσθαι διὰ γυναικός.

Ἀνόμ. Εἰ ἀγεννήτου φύσεως ὑπάρχων ὁ

θεὸς ὁ παντοκράτωρ γεννητῆς φύσεως οὐκ οἶδεν

ἑαυτόν, ὁ δὲ υἱὸς γεννητῆς φύσεως ὑπάρχων τοῦτο

γινώσκει ἑαυτόν, ὅπερ ἐστί, πῶς οὐκ ἂν εἴη τὸ ὁμοούσιον

ψεῦδος τοῦ μὲν γινώσκοντος ἑαυτὸν ἀγέννητον, τοῦ δὲ γεννητόν;

Ὀρθ. Εἰ τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ γεννητὸν νομίζεις

εἶναι τὰς φύσεις, οἶδε δὲ ἑαυτὸν καὶ Γαβριὴλ γεννητῆς

φύσεως, πῶς οὐκ ἂν εἴη καὶ Γαβριὴλ ὁμοούσιος

τῷ υἱῷ; εἰ δὲ γεννητῆς φύσεως ὢν ὁ Γαβριὴλ οὐκ

οἶδεν ἑαυτὸν ὁμοούσιον τῷ υἱῷ, οὐκ ἔστι τὸ γεννητὸν φύσις.

εἰ δὲ οὐκ ἔστι τὸ γεννητὸν φύσις, οὐδὲ τὸ ἀγέννητόν

ἐστι φύσις. [γενητὸν δὲ μὴ λέγε τὸν υἱὸν, τὸν γενε-

σιουργὸν τῶν ἁπάντων, ἀλλὰ γεννητὸν εἰπὲ ὡς γέ-

γραπται. γεννητὸν γάρ ἐστι τὸ πατέρα ἔχον,

γενητὸν δὲ τὸ γενεσιουργὸν ἔχον.] ἡμῶν οὖν γενεσιουργὸς

ὁ θεὸς διὰ τοῦ υἱοῦ, τοῦ δὲ υἱοῦ πατὴρ οὐκέτι

δὲ γενεσιουργός, οὐδεὶς γὰρ τοῦ ἑαυτοῦ υἱοῦ γενεσιουργός

ἐστιν, ἐπεὶ οὐκέτι πατήρ, ἀλλὰ γενεσιουργός.

γενεσιουργὸς δέ ἐστιν ὁ ἔξωθέν τι εἰς γένεσιν

ἄγων, πατὴρ δὲ ὁ ἐξ ἑαυτοῦ γεννῶν. γενεσιουργὸν δὲ

ἀκούων τὸν θεὸν μὴ ὑπονόει κόπον καὶ μόχθον, καὶ

πατέρα ἀκούων μὴ ζήτει ῥεῦσιν, ἀλλὰ θεοπρεπῶς

νόει, ἵνα θεὸς γένῃ καὶ μὴ ὡς ἄνθρωπος ἀποθάνῃς.

Ἀνόμ. Εἰ μὴ τὸ ἀγέννητον τὴν ὑπόστασιν τοῦ θεοῦ

παρίστησιν, ἀλλ' ἐπίνοιά ἐστιν ἀνθρωπίνη τὸ

ἀσύγκριτον ὄνομα, χάριν τοῖς ἐπινοήσασι γινώσκει ὁ

θεὸς διὰ τὸ ἀγέννητον τὴν ὑπεροχὴν τοῦ ὀνόματος οὐ

φέρων ἐν οὐσίᾳ. Ὀρθ. Εἰ τὸ ἀγέννητον τὴν ὑπόστασιν

τοῦ θεοῦ παρίστησι καὶ τοῦτό ἐστι τὸ ἀσύγκριτον

τοῦ θεοῦ ὄνομα, πῶς οὐκ ἐδίδαξαν ἡμᾶς τοῦτο αἱ

θεῖαι γραφαί; ἀλλ' ἐσφάλη Παῦλος, τὸ σκεῦος τῆς

ἐκλογῆς, τὸ ἄφθαρτον καὶ ἀόρατον αὐτῷ μόνῳ προσ-

εῖναι διδάξας καὶ μὴ τὸ ἀγέννητον. ἐπειδὴ δὲ σὺ

σοφώτερος θέλεις εἶναι τῶν θείων γραφῶν, εἰπὲ εἰ μὴ

τὸ ἄφθαρτον καὶ τὸ ἀόρατον καὶ τὸ ἀψευδὲς τὴν ὑπό-

στασιν τοῦ θεοῦ παρίστησιν. εἰ γὰρ οὐ παρίστησιν,

ἐσφάλη εἰρηκὼς “ἀφθάρτῳ ἀοράτῳ μόνῳ σοφῷ

θεῷ”. εἰ γὰρ οὐκ ἔχει ἐν αὐτοῖς τὸ ἀσύγκριτον, οὐκ

ἔστι μόνος ἄφθαρτος καὶ ἀόρατος· εἰ δὲ μόνος ἔχει τὸ

ἄφθαρτον καὶ τὸ ἀόρατον, ἐν τούτοις τὸ ἀσύγκριτον

καὶ οὐκ ἐν τῇ σῇ ἐπινοίᾳ.

Ἀνόμ. Εἰ ἔξωθεν ἐπιθεωρεῖται τῷ θεῷ τὸ

ἀγέννητον, οἱ ἐπιθεωρήσαντες τοῦ ἐπιθεωρηθέντος

εἰσὶν ἀμείνους κρεῖττον ὄνομα τῆς φύσεως αὐτῷ

πορισάμενοι. Ὀρθ. Μὴ ὑψοῦ ὡς εὑρηκὼς τὸ τοῦ θεοῦ

ὄνομα, μήποτε ἀκούσῃς· “καὶ σὺ Καπερναοὺμ, ἐὰν

ἕως τοῦ οὐρανοῦ ὑψωθῇς, ἀλλ' ἕως ᾅδου κατα-

βιβασθήσῃ”. ὅτι δὲ ὑπὲρ ταύτην ὑψηλοφρονεῖς, ἐντεῦθεν

δῆλον ἐκ τοῦ τὴν μὲν θεόπνευστον γραφὴν λέγειν

εἰρηκέναι τὸν θεόν· “ὤφθην φησὶ πρὸς Ἀβραὰμ

καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ θεὸς ὢν αὐτῶν καὶ τὸ ὄνομά

μου οὐκ ἐδήλωσα αὐτοῖς”, σὲ δὲ λέγειν εὑρηκέναι

αὐτό. ὅτι δὲ τὸ ἀγέννητον οὐκ ἔστιν ὄνομα τοῦ θεοῦ,

δῆλόν ἐστιν ἐκ τοῦ λέγειν τὸν κύριον “πορευθέντες

μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς

τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου

πνεύματος”, ὃ γὰρ ἐὰν εἴπῃς ὄνομα τοῦ πατρὸς εἶναι,

τοῦτο καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος

ἀναγκασθήσῃ δοῦναι· εἰ γὰρ ἄλλο τοῦ πατρὸς καὶ ἄλλο τοῦ

υἱοῦ καὶ ἄλλο τοῦ ἁγίου πνεύματος, εὗρες δὲ τὸ τοῦ

πατρὸς ὡς ἐνόμισας, εἰπὲ καὶ τὸ τοῦ υἱοῦ, κἂν εἴπῃς

τὸ τοῦ υἱοῦ, εἰπὲ καὶ τὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος, ἵνα τότε

ἀκούσῃς φάσκων εἶναι σοφὸς ἐμωράνθης· ὃ γὰρ οὐκ

εἶπεν ἡ γραφὴ οὐχ εὑρήσεις. εἰ δὲ νομίζεις τοῦ πατρὸς

εἶναι τὸ ἀγέννητον καὶ τοῦ υἱοῦ τὸ γεννητὸν,

ποῖον ἆρα τούτων τῷ πνεύματι δώσεις; Ἀνόμ.

Εἰ καὶ τὸ γέννημα ἄτρεπτόν ἐστι τὴν φύσιν, ἀλλὰ διὰ

τὸν γεννήσαντα· τὸ δὲ ἀγέννητον οὐσία ἐστὶν ἄτρεπτος

οὐ διὰ τὴν γνώμην, ἀλλὰ διὰ τὸ ἐν οὐσίᾳ

ἀξίωμα. Ὀρθ. Καὶ εἰ μή ἐστιν οὐσίας ἀξιώματι ἄτρεπτος

ὁ τοῦ θεοῦ υἱὸς, τίνι διαφέρει τῶν ἄλλων λογικῶν

δυνάμεων καὶ αὐτῶν ἐχουσῶν τὸ ἄτρεπτον ἐν τῇ

γνώμῃ τοῦ κτίσαντος; πῶς δὲ καὶ ἀκούεις αὐτοῦ

λέγοντος· “πάντα ὅσα ἔχει ὁ πατὴρ ἐμά ἐστιν”, εἴπερ

οὐκ ἐν τῷ τῆς οὐσίας ἀξιώματι ἔχει τὸ ἄτρεπτον;

Ἀνόμ. Εἰ τὸ ἀγέννητον οὐσίας ἐστὶ δηλωτικὸν,

εἰκότως πρὸς τὴν τοῦ γεννήματος οὐσίαν ἀντι-

διαστέλλεται· εἰ δὲ μηδὲν σημαίνει τὸ ἀγέννητον,

πολλῷ δὴ μᾶλλον οὐδὲν δηλοῖ τὸ γέννημα, μηδενὶ δὲ

μηδὲν πῶς ἀντιδιαστέλλειν; εἰ δὲ ἡ ἀγέννητος προ-

φορὰ πρὸς τὴν γεννητὴν προφορὰν ἀντιδιαστέλλεται σιωπῆς

τὴν προφορὰν διαδεχομένης, γίνεσθαι συμβαίνει καὶ

ἀπογίνεσθαι τὴν τῶν Χριστιανῶν ἐλπίδα ἐν διαφόρῳ

προφορᾷ κειμένην, ἀλλ' οὐκ ἐν φύσεσιν οὕτως ἐχούσαις,

ὡς ἡ τῶν ὀνομάτων βούλεται σημασία. Ὀρθ.

Ὅταν σοι δοθῇ λέγειν ἐπὶ θεοῦ τὸ ἀγέννητον, τότε

σημαίνειν τὸ ἀγέννητον λέγομεν τὸ μὴ γεγεννῆσθαι

τὴν οὐσίαν, ὡς τὸ ἀψευδὲς τὸ μὴ ψεύδεσθαι τὴν

οὐσίαν, οὔτε δὲ τὸ ἀψευδὲς ἡ οὐσία οὔτε τὸ ἀγέννητον·

εἰ γὰρ τὸ ἀγέννητον ἡ οὐσία, καὶ τὸ ἀψευδὲς ἡ οὐσία.

ἔστι δὲ καὶ ὁ υἱὸς ἀψευδής, καὶ ἀγέννητος ἄρα, ἀλλ'

οὐκ ἀγέννητος κατὰ σέ, ἀψευδὴς δέ. οὐκ ἄρα τὸ ἀψευδὲς

οὐσία. ὡς οὖν τὸ ἀψευδὲς οὐκ οὐσία, οὕτως οὐδὲ

τὸ ἀγέννητον οὐσία· εἰ γὰρ τὸ ἀγέννητον οὐσία, καὶ

τὸ γεννητὸν οὐσία· εἰ δὲ τὸ γεννητὸν οὐσία, πάντα τὰ

γεννητὰ ὁμοούσια. τὸ δὲ οὐσίας δηλωτικὸν εἶναι τὸ

ἀγέννητον καὶ τὸ γεννητὸν παρὰ τῆς σῆς εὕρηται

προφορᾶς, ἣν δεῖ ὡς θάλασσαν κυμαίνουσαν ἐπι-

τιμηθῆναι. τὸ γὰρ πνεῦμα τῆς ἀληθείας πατέρα καὶ υἱὸν

ἡμῖν ἐκήρυξεν τῶν ὀνομάτων τὰς σχέσεις ἡμῖν

σημαινόντων, οὐκ ἀντερεῖς δὲ ὡς θεὸς φύσει καὶ ἀληθείᾳ

〈πατήρ〉, πατὴρ δὲ πῶς, μὴ γεννήσας φύσει καὶ ἀληθείᾳ;

ὥστε καὶ ἡ σοῦ τοῦ ἐπινοήσαντος τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ

γεννητὸν οὐσίας εἶναι δηλωτικὸν ἐλπὶς σιωπῆς τὴν

προφορὰν διαδεχομένης ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως οὐχ

εὑρίσκεται ἐκείνων μόνων εὑρισκομένων, ὧν τὸ πνεῦμα

τὸ ἅγιον εἶπεν.

Ἀνόμ. Εἰ μηδὲν πλέον σημαίνει εἰς ὑπεροχὴν

οὐσίας τὸ ἀγέννητον πρὸς τὸ γέννημα, προφορᾷ μόνον

ὑπερεχόμενος ὁ υἱὸς βελτίους ἑαυτοῦ γνώσεται τοὺς

προσαγορεύσαντας αὐτόν, οὐ τὸν προσαγορευθέντα

θεὸν αὐτοῦ καὶ πατέρα. Ὀρθ. Ὁ προσαγορεύσας τὸν

πατέρα ἀγέννητον καὶ τοῦτο αὐτοῦ τὴν οὐσίαν εἶναι

νομοθετήσας τοῖς Ἰουδαίοις σὺ εἶ, οὐδαμοῦ γὰρ τὸ θεῖον

πνεῦμα τοῦτο ἐδίδαξεν. ὅτι δὲ σὺ τοῦ υἱοῦ βελτίων

οὐχ εὑρεθήσῃ, ἀλλὰ τοῦ σὲ διδάξαντος διαβόλου

χείρων ὡμολόγηται. Ἀνόμ. Εἰ ἡ ἀγέννητος οὐσία κρείττων

ἐστὶ γενέσεως οἴκοθεν ἔχουσα τὸ κρεῖττον, αὐτο-

ουσία ἐστὶν ἀγέννητος· οὐ γὰρ βουλόμενος ὅτι βούλεται

γενέσεώς ἐστι κρείττων, ἀλλ' ὅτι αὐτοουσία

ὑπάρχουσα ὁ ἀγέννητος θεὸς οὐδενὶ λόγῳ ἐπιτρέπει

καθ' ἑαυτῆς γένεσιν ἐπινοῆσαι, ὠθοῦσα φέρεσθαι

κατὰ τῶν γεννητῶν πᾶσαν ἐξέτασιν καὶ πάντα

λογισμόν. Ὀρθ. Πᾶσα οὐσία κρείττων ἐστὶ γενέσεως.

οὐ γὰρ ταὐτόν ἐστιν οὐσία καὶ γένεσις. ὅτι δὲ ἡ γένεσις

οὐκ ἔστιν οὐσία ἐντεῦθεν δῆλον ἐκ τοῦ μὴ εἶναι

τὰ γεννητὰ ὁμοούσια. εἰ δὲ τὰ γενητὰ οὐκ

εἰσὶν ὁμοούσια, οὐκ ἔστιν ἄρα ἡ γένεσις οὐσία. εἰ δὲ

ἡ γένεσις οὐκ ἔστιν οὐσία, οὐδὲ ἡ ἀγεννησία ἐστὶν

οὐσία. εἰ δὲ ἡ ἀγεννησία ἐστὶν οὐσία, ἡ δὲ γένεσις οὐκ

οὐσία, πῶς λέγεις ἀνόμοιον; τὸ γὰρ ὂν τῷ μὴ ὄντι

οὔτε ὅμοιον οὔτε ἀνόμοιον.

Ἀνόμ. Εἰ στερήσεώς ἐστι δηλωτικὸν ἐπὶ

θεοῦ τὸ ἀγέννητον, μηδὲν δὲ εἴη τὸ ἀγέννητον, ποῖος

λόγος ἂν ἀφαιρήσειε τοῦ μηδενὸς τὸ μηδέν; εἰ δὲ ὂν

σημαίνει, τίς ἂν χωρίσειεν ὄντος ὄν, ὅπερ ἐστὶν

αὐτὸ ἑαυτοῦ; Ὀρθ. Εἰ τὸ ἄφθαρτον καὶ τὸ ἀθάνατον

στερήσεώς εἰσι δηλωτικά, ἔστω καὶ τὸ ἀγέννητον.

τοῖς οὖν αὐτοῖς καὶ ἡμεῖς χρησώμεθα λόγοις· εἰ

στερήσεώς ἐστι δηλωτικὸν ἐπὶ θεοῦ τὸ ἄφθαρτον,

μηδὲν δέ ἐστι τὸ ἄφθαρτον ποῖος λόγος ἂν ἀφαιρήσειε

τοῦ μηδενὸς τὸ μηδέν; εἰ δὲ ὂν σημαίνει, τίς ἂν

χωρίσειε ὄντος ὄν, ὅπερ

ἐστὶ στερήσεως δηλωτικόν, τὸ ἄφθαρτον καὶ τὸ ἀθάνατον

καὶ τὸ ἀγέννητον; καὶ εἰ ταὐτὸν σημαίνει τὸ

ἀγέννητον καὶ τὸ ἄφθαρτον εἴτ' οὖν καὶ τὸ ἀθάνατον, ἔστι δὲ

καὶ ὁ υἱὸς ἄφθαρτος καὶ ἀθάνατος, ἔστιν ἄρα καὶ

αὐτὸς ἀγέννητος. εἰ δ' οὐκ ἔστιν ἀγέννητος ἄφθαρτος

καὶ ἀθάνατος ὤν, οὐ ταὐτὸν σημαίνει τὸ ἀγέννητον καὶ

τὸ ἄφθαρτον εἴτ' οὖν ἀθάνατον. εἰ δ' οὐ ταὐτὸν σημαίνει,

δικαιοῖς δὲ μᾶλλον αὐτὸς τὸ ἀγέννητον εἶναι τὴν οὐσίαν·

ἔσται ἄρα κατὰ σὲ καὶ κατὰ τοὺς τῆς σῆς σοφίας

λόγους ἀγέννητος μὲν ἡ οὐσία, οὐκ ἀθάνατος δέ,

οὔτε μὴν ἄφθαρτος. Ἀνόμ. Εἰ ἡ στέρησις ἕξεων

ἀφαίρεσις, τὸ ἐπὶ θεοῦ ἀγέννητον ἤτοι στέρησις ἔσται

ἕξεως ἢ ἕξις στερήσεως. ἀλλ' εἰ μὲν στέρησίς ἐστιν

ἕξεως, πῶς ἂν τὸ μὴ προσὸν τῷ θεῷ συναριθμηθήσεται;

εἰ δὲ ἕξις ἐστὶ τὸ ἀγέννητον, ἀνάγκη προϋποθέσθαι

γεννητὴν οὐσίαν, ἵν' οὕτως ἕξιν προσλαβοῦσα

ἀγέννητος ὀνομάζηται. εἰ δὲ ἡ γεννητὴ ἀγεννήτου

οὐσίας μετέσχεν ἕξεως ὑπομείνασα ἀποβολὴν

γενέσεως ἐστέρηται, εἴη ἂν οὐσία μὲν ἡ γεννητή, τὸ

δὲ ἀγέννητον ἕξις. εἰ δὲ τὸ γέννημα παρ' οὐδέν ἐστι

δηλωτικόν, δηλονότι ἕξεώς ἐστι σημαντικόν, ἄν τε

μεταπλασθῇ ἐξουσίᾳ τινός, ἄν τε τοῦτό ἐστιν, ὃ

λέγεται γέννημα τινός. Ὀρθ. Πάλιν τοῖς ἴσοις χρησόμεθα

λόγοις· τὸ γὰρ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τοῦ ἀψευδοῦς καὶ

τοῦ ἀθανάτου καὶ τοῦ ἀφθάρτου εἴποι τις ἄν· τῆς γὰρ

αὐτῆς ἐστι χρήσεως τὸ ἀγέννητον, ὅταν σοι τέως

συγχωρήσωμεν λέγειν, ὃ τὸ πνεῦμα τῆς ἀληθείας οὐκ

εἶπεν. ἐροῦμεν οὖν καὶ ἡμεῖς· εἰ ἡ στέρησις ἕξεων

ἀφαίρεσις, τὸ ἐπὶ θεοῦ ἀψευδὲς ἤτοι στέρησις ἕξεως

ἢ ἕξις στερήσεως. ἀλλ' εἰ μὲν στέρησίς ἐστιν ἕξεως,

πῶς ἂν τὸ μὴ προσὸν τῷ θεῷ συναριθμηθήσεται; εἰ

δὲ ἕξις ἐστὶ τὸ ἀψευδὲς, ἀνάγκη προϋποθέσθαι

ψεῦδος καὶ ψευδῆ οὐσίαν, ἵνα οὕτως ἕξιν προσλαβοῦσα

ἀψευδὴς ὀνομάζηται. εἰ δὲ ἡ ψευδὴς ἀψευδοῦς οὐσίας

μετέσχεν, ἕξεως ὑπομείνασα ἀποβολὴν ψεύδους ἐστέρηται,

εἴη ἂν οὖν οὐσία ψευδής, τὸ δὲ ἀψευδὲς ἕξις, καί

σου ἡ μεγαλόφρων σοφία τοσαύτην ἀσέβειαν ὕλης

εὑροῦσα.

Ἀνόμ. Εἰ τὸ γεννητὸν ἕξις καὶ τὸ ἀγέννητον

ἕξις, αἱ μὲν οὐσίαι τῶν ἕξεων πρῶται, αἱ δὲ

ἕξεις τῶν οὐσιῶν, εἰ καὶ δεύτεραι, ἀλλ' οὖν γε

προτιμότεραι. εἰ δὲ τὸ ἀγέννητον τοῦ γεννητοῦ αἴτιόν

ἐστι τοῦ εἶναι, σημαινόμενον δὲ τὸ

γέννημα συνεισφέρει τῆς ἑαυτοῦ οὐσίας τὸ αἴτιον, οὐσίας

ἐστὶ δηλωτικὸν τὸ γέννημα, ἀλλ' οὐχ ἕξεως τῆς

ἀγεννήτου φύσεως οὐδὲν ἑαυτῇ συνεισαγούσης,

πῶς οὐ ἂν εἴη οὐσία, ἀλλ' ἕξις ἡ ἀγέννητος φύσις;

Ὀρθ. Οὐσίας μὲν οὐδὲν προτιμότερον, σοφώτατε,

οὔτε δὲ ἕξιν οὔτε οὐσίαν λέγομεν ἐπὶ θεοῦ τὸ ἀγέννητον.

τὸ δὲ μὴ γεγεννῆσθαι αὐτὸν δι' αὐτοῦ μεμαθήκαμεν,

καὶ τοῦτο οὐκ ἀπὸ τῆς θείας γραφῆς, ἀλλ'

ἀπὸ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως καὶ ἐννοίας. τὸ τοίνυν

ἀγέννητον τοῦ γεννητοῦ αἴτιον οὐκ ἔστιν· οὐ γὰρ τὸ

μὴ γεγεννῆσθαι τὸν θεὸν τοῦ υἱοῦ αἴτιον, ἀλλ' ἡ οὐσία

τῆς οὐσίας ὡς τὸ φῶς τοῦ ἀπαυγάσματος. ἀλλ' οὔτε

μὴν τὸ γέννημα συνεισφέρει τὴν ἑαυτοῦ οὐσίαν, ἢ γὰρ

ἂν πάντα τὰ γεννητὰ τὴν αὐτὴν συνεισέφερον

οὐσίαν, καὶ ἄγγελος καὶ ἵππος καὶ κύων καὶ

ἄνθρωπος, πάντα γὰρ ὁμοίως εἰσὶ γεννητά, ἀλλ' οὐ

τῆς αὐτῆς οὐσίας. εἰ δὲ τοῦτο, οὐκ ἄρα τὸ γεννητὸν

οὐσία. κἂν μὴ οὖν εἰσάγηται τί τὸ ἀγέννητον, ἀλλ' οὐ

παρὰ τοῦτο οὐσία, καὶ γὰρ καὶ τὸ ἀψευδὲς οὐδὲν εἰσ-

άγει καὶ οὐκ ἔστιν οὐσία· εἰ γὰρ τὸ ἀψευδὲς οὐσία

καὶ τὸ ἀγέννητον οὐσία, ταὐτόν ἐστι τὸ ἀψευδὲς

τῷ ἀγεννήτῳ. ἀψευδὴς δὲ ὁ υἱὸς ἀλήθεια ὤν,

ἀγέννητος ἄρα· οὐκ ἀγέννητος δὲ κατὰ σέ, ἀψευδὴς δέ.

οὐ ταὐτὸν ἄρα σημαινόμενόν ἐστι τὸ ἀψευδὲς τῷ ἀγεννήτῳ.

εἰ δὲ οὐκ ἔστι ταὐτὸν σημαινόμενον, οὐκ ἄρα

οὐσία τὸ ἀγέννητον, ἐπειδὴ μηδὲ τὸ ἀψευδές.

Ἀνόμ. Εἰ πᾶσα οὐσία ἐστὶν ἀγέννητος, οἷα ἡ

τοῦ θεοῦ τοῦ παντοκράτορος, πῶς τὴν μὲν παθητὴν ἐρεῖς,

τὴν δὲ ἀπαθῆ; εἰ δὲ φύσεως ἀποκληρώσει ἀγεννήτου

ἡ μὲν διαμένει ποσότητος καὶ ποιότητος καὶ ἁπλῶς

εἰπεῖν πάσης μεταβολῆς ἀμείνων, ἡ δὲ

πάθους ἐστὶν ὑπεύθυνος συγχωρηθεῖσα, τὸ ἀπαράλλακτον

εἰς οὐσίαν ἔχειν τῷ αὐτομάτῳ ἐπιτρέψαι

ὀφείλεται κατὰ τὰς προειρημένας· ἢ τό γ' οὖν ἀκόλου-

θον τὴν ποιοῦσαν ἀγέννητον εἰπεῖν, γεννητὴν δὲ

τὴν μεταβαλλομένην. Ὀρθ. Ἔδει μὲν οὖν ἡμᾶς πρὸς

τὸ ἀνακόλουθον τῶν προτάσεων καὶ τῶν ἐπαγωγῶν

μήτε ἀποκρίνασθαι, ἵνα δὲ μὴ δόξῃς φρόνιμος παρὰ

σεαυτῷ εἶναι, μάνθανε μὴ βλασφημεῖν. παθητὴν λέγων

τὴν τοῦ υἱοῦ οὐσίαν μὴ προσδοκήσῃς παρ' αὐτοῦ

τὴν ἀπάθειαν κληρονομῆσαι, εἰ γὰρ μέτοχοι αὐτῆς

γεγόναμεν, ἀπαθεῖς διαμένομεν, ἀπαθὴς ἄρα ἐστὶν

ἡ παρέχουσα ἄλλοις τὴν ἀπάθειαν. ὁ δὲ λέγων

πᾶσαν οὐσίαν εἶναι ἀγέννητον μετὰ σοῦ οὐκ ἔστι

χριστιανός, οὐ γὰρ τὸν αὐτὸν λόγον τοῦ εἶναι ἔχομεν

τὰ ποιήματα τῷ πεποιηκότι. διὰ γὰρ τοῦτο καὶ τὸν

υἱὸν ἀπαύγασμα εἶναι λέγομεν, ἵνα μὴ τὸν αὐτὸν

λόγον τοῦ εἶναι ἔχειν νομίσωμεν αὐτόν, ὃν ἔχομεν

ἡμεῖς, οἱ ἐξ οὐκ ὄντων κατ' ἐντολὴν ὑπάρχοντες.

Ἀνόμ. Εἰ τῆς γιγνομένης ἡ ἀγέννητος φύσις ἐστὶν

αἰτία, τὸ δὲ ἀγέννητον μηδὲν εἴη, πῶς ἂν εἴη αἴτιον

τὸ μηδὲν τοῦ γεγονότος; Ὀρθ. Αἰτία ἐστὶν ἡ τοῦ

θεοῦ φύσις καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος

καὶ τῆς κτίσεως πάσης, ἀλλὰ τοῦ μὲν υἱοῦ ὡς λόγου, “ἐν ἀρχῇ γὰρ ἦν ὁ λόγος”,

τοῦ δὲ πνεύματος ὡς πνοῆς, “πνοὴ γὰρ παντοκράτορος

ἡ διδάξασά με”, τῆς δὲ κτίσεως ὡς ποιήματος,

“ἐκ γὰρ μεγέθους καὶ καλλονῆς κτισμάτων ἀναλόγως

ὁ γενεσιουργὸς αὐτῶν θεωρεῖται”. οὔτε δὲ λόγος προ-

φορικὸς διὰ τῶν φωνητικῶν ὀργάνων ἐκπεμπόμενος,

οὔτε πνοή τις διαχεομένη καὶ διὰ τῶν ἀναπνευστικῶν

ὀργάνων ἐκπεμπομένη, ἀλλὰ καὶ λόγος ζῶν καὶ ἐνεργής,

“πάντα γὰρ δι' αὐτοῦ ἐγένετο”, καὶ πνεῦμα

ζῶν καὶ ἐνεργόν, “πάντα γὰρ ταῦτα ἐνεργεῖ τὸ

ἓν καὶ τὸ αὐτὸ πνεῦμα διαιροῦν ἰδίᾳ ἑκάστῳ καθὼς

βούλεται”. τὸ δὲ ἀγέννητον οὐκ ἔστιν αἴτιον τοῦ γεννητοῦ,

οὐ γὰρ τὸ μὴ γενέσθαι τὸν θεὸν τῶν οὐσιῶν

αἴτιον, ἀλλ' ἡ οὐσία τῶν οὐσιῶν αἰτία ὡς εἴρηται. εἰ

γὰρ τὸ ἀγέννητον αἴτιον, αἴτιος δὲ καὶ ὁ υἱὸς τῶν

κτισμάτων, ἀγέννητος ἄρα· ἀλλ' οὐκ ἀγέννητος κατὰ

σέ, αἴτιος δέ· οὐ τὸ ἀγέννητον ἄρα αἴτιον.

Ἀνόμ. Εἰ τὸ ἀγέννητον στέρησις, ἡ δὲ στέρησις

ἕξεως ἀποβολή ἐστιν, ἡ δὲ ἀποβολὴ παντελῶς ἀπ-

όλλυται ἢ μεθίσταται ἐφ' ἕτερον, πῶς οἷόν τε ἕξει μεθ-

ισταμένῃ ἢ ἀπολλυμένῃ κατωνομάσθαι τὴν οὐσίαν

τοῦ θεοῦ ἀγεννήτου φύσεως προσηγορίᾳ; Ὀρθ. Εἰ

ἀψευδὴς ὢν κατὰ στέρησιν ψεύδους ἐστὶν ἀψευδὴς καὶ

ἄφθαρτος ὢν κατὰ στέρησιν φθορᾶς ἐστιν ἄφθαρτος,

εἰπὲ καὶ τὸ ἀγέννητον κατὰ στέρησιν. ὁ δὲ κατ-

ονομάσας τὴν τοῦ θεοῦ οὐσίαν σὺ εἶ, ὁ τοιαῦτα τολμῶν

κατὰ θεοῦ μαχόμενος, αὐτοῦ γὰρ λέγοντος καθὼς

προείρηται· “ὤφθην πρὸς Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ

Ἰακώβ, τοὺς πατέρας ὑμῶν, θεὸς ὢν αὐτῶν καὶ τὸ

ὄνομά μου οὐκ ἀπεκάλυψα αὐτοῖς”, σὺ σαυτῷ ἀπο-

δίδως μεγάλα· ἢ γὰρ ὡς ἐκείνων ὑπεραναβεβηκὼς

ἐξ ἀποκαλύψεως ἔχεις τοῦ ὀνόματος τὴν γνῶσιν ἢ

καὶ μὴ βουλομένου θεοῦ κατείληφας αὐτοῦ τῆς οὐσίας

τὸ ὄνομα; Ἀνόμ. Εἰ τὸ ἀγέννητον δηλοῖ στέρησιν

μὴ προσοῦσαν τῷ θεῷ, πῶς ἀγέννητον εἶναι λέγομεν,

γεννητὸν δὲ μὴ εἶναι; Ὀρθ. Εἰ τὸ ἄφθαρτον δηλοῖ

στέρησιν μὴ προσοῦσαν τῷ θεῷ, πῶς ἄφθαρτον μὲν

λέγομεν, φθαρτὸν δὲ οὐ λέγομεν; εἰ δὲ τὸ ἄφθαρτον

οὐκ ἔστι στερήσεως δηλωτικόν, οὔτε τὸ ἀγέννητον,

οὔτε μὴν οὐσίας. εἰ γὰρ τὸ ἀγέννητον οὐσίας ἐστὶ

δηλωτικὸν, καὶ τὸ ἄφθαρτον ἔσται οὐσίας δηλωτικόν,

καὶ εἰ τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ ἄφθαρτον ἔσται οὐσίας

δηλωτικόν, καὶ τὸ ἀψευδὲς καὶ τὸ ἄφθαρτον ταὐτὸν ἂν

εἴη τῷ ἀγεννήτῳ· ἀψευδὴς δὲ καὶ ἄφθαρτος ὁ υἱὸς καὶ

ἀγέννητος ἄρα. ἀλλ' οὐκ ἀγέννητος κατὰ σέ, οὐκ

ἄρα ταὐτὸν ἔσται σημαινόμενον τὸ ἀψευδὲς καὶ ἄφθαρτον,

ἀλλὰ τὸ μὲν ἀγέννητον τὸ μὴ γεγεννῆσθαι τὸν

θεὸν σημαίνειν λέγομεν, τὸ δὲ ἄφθαρτον τὸ μὴ φθείρεσθαι,

τὸ δὲ ἀψευδὲς τὸ μὴ ψεύδεσθαι.

Ἀνόμ. Εἰ ψιλὸν ὄνομά ἐστιν ἐπὶ θεοῦ τὸ ἀγέννητον,

ἡ δὲ ψιλὴ προφορὰ τὴν ὑπόστασιν ἐπαίρει κατὰ

πάντων τῶν γεννητῶν, τιμιωτέρα ἐστὶν ἡ ἀνθρώπων

προφορὰ τῆς τοῦ παντοκράτορος ὑποστάσεως ἀσυγ-

κρίτῳ ὑπεροχῇ καλλωπίσασα τὸν θεὸν τὸν παντοκράτορα.

Ὀρθ. Οὔτε ψιλὴν προφορὰν τὸ ἀγέννητον λέγομεν

οὔτε οὐσίαν. εἰ γὰρ τὸ ἀγέννητον οὐσία, καὶ

τὸ γεννητὸν οὐσία, εἰ δὲ τὸ γεννητὸν οὐσία, πάντα

τὰ γεννητὰ ὁμοούσια· οὐκ ἄρα τὸ γεννητὸν οὐσία. εἰ

δὲ οὐκ οὐσία τὸ γεννητόν, οὐδὲ τὸ ἀγέννητον οὐσία,

οὐκ ἔστι δὲ ψιλὴ προφορὰ τὸ ἀγέννητον, σημαίνει

γὰρ τὸ μὴ γεγεννῆσθαι τὸν θεὸν, ὡς τὸ ἀψευδὲς τὸ μὴ

ψεύδεσθαι καὶ τὸ ἄφθαρτον τὸ μὴ φθείρεσθαι.

Ἀνόμ. Εἰ παντὶ γεννητῷ αἰτία συγκεκλήρωται, ἀναίτιος δὲ ἡ

ἀγέννητος φύσις, οὐκ αἰτίαν δηλοῖ τὸ ἀγέννητον, ἀλλ'

οὐσίαν σημαίνει. Ὀρθ. Εἰ οὐσίαν σημαίνει τὸ ἀγέννητον

καὶ οὐσίαν τὸ γεννητὸν, οὐσία δὲ οὐσίας οὐδὲν

διαφέρει, ᾗ οὐσία ἐστίν· οὐδὲν ἄρα διαφέρει τὸ ἀγέννητον

τοῦ γεννητοῦ. Ἀνόμ. Εἰ τῇ τοῦ γεννήματος

οὐσίᾳ συνεμφαίνεται ὡς αἰτία ἡ ἀγεννήτου

ὑπόστασις, κατὰ πάσης αἰτίας τὸ ἀπαράλλακτον ἔχουσα,

αὐτοουσία ἐστὶν ἀσύγκριτος οὐκ ἔξωθεν ἐμφαίνουσα

τὸ ἀπρόσιτον 〈αὐτὴ〉 δὲ ὑπάρχουσα ἀσύγκριτος καὶ

ἀπρόσιτος ἐπειδὴ ἀγέννητος. Ὀρθ. Εἰ διὰ τὴν τοῦ

ἀγεννήτου προσηγορίαν ἀσύγκριτον λέγεις τὴν τοῦ

θεοῦ οὐσίαν καὶ ἀπρόσιτον, ὁ υἱὸς κατὰ σὲ μὴ ὢν

ἀγέννητος οὔτε ἀσύγκριτος οὔτε ἀπρόσιτος, οὐκ ἄρα

διὰ τὸ ἀγέννητον ἀσύγκριτος. πῶς δὲ καὶ ἀσύγκριτός ἐστιν

ὁ πατὴρ τῷ λέγοντι· “ὥσπερ ὁ πατὴρ ἐγείρει τοὺς

νεκροὺς καὶ ζωοποιεῖ, οὕτως καὶ ὁ υἱὸς οὓς θέλει

ζωοποιεῖ”, ἢ πῶς ἀσύγκριτος τῷ λέγοντι· “πάντα γὰρ

ὅσα ἂν ποιῇ ὁ πατὴρ, ταῦτα καὶ ὁ υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ”;

ἢ πῶς ἀσύγκριτος τῷ λέγοντι· “πάντα ὅσα ἔχει ὁ

πατὴρ ἐμά ἐστιν”, καὶ ἐν ἄλλοις· “τὰ ἐμὰ σὰ καὶ

τὰ σὰ ἐμά”; καὶ πῶς ἀσύγκριτος τῷ λέγοντι· “ἵνα

τιμῶσι τὸν υἱὸν καθὼς τιμῶσι τὸν πατέρα”;

Ἀνόμ. Εἰ ὑπερέχει πάσης φύσεως ὁ παντο-

κράτωρ, διὰ τὸ ἀγέννητον ὑπερέχει, ὅπερ ἐστὶν αἴτιον

τοῖς γεννητοῖς διαμονῆς. εἰ δὲ μή ἐστιν αἰτίας

δηλωτικὸν τὸ ἀγέννητον, πόθεν ἂν ἡ τῶν γεννητῶν

φύσις ἕξει τὸ διασώζεσθαι; Ὀρθ. Εἰ διὰ τοῦτο ὑπερ-

έχει πάσης φύσεως ὁ παντοκράτωρ, διὰ τὸ ἀγέννητον

ὁ υἱὸς, κατὰ σὲ μὴ ὢν ἀγέννητος, οὐχ ὑπερέχει πάσης

φύσεως, οὐκ ἄρα διὰ τὸ ἀγέννητον ὑπερέχει ὁ πατὴρ

πάσης φύσεως, ἀλλ' ᾧ λόγῳ ὁ πατὴρ ὑπερέχει πάσης

φύσεως, τούτῳ τῷ λόγῳ καὶ ὁ υἱὸς ὑπερέχει πάσης

φύσεως· ὑπερέχει δὲ ὁ πατὴρ τῇ φύσει τῆς θεότητος,

ταύτῃ καὶ ὁ υἱὸς ὑπερέχει πάσης φύσεως. Ἀνόμ. Εἰ

οὐδὲν τῶν ἀοράτων αὐτὸ ἑαυτοῦ σπερματικῶς προ-

υπάρχει, διαμένει δὲ ἐν φύσει ἀποκεκληρωμένῃ, πῶς

ἂν ὁ ἀγέννητος θεὸς ἐλεύθερος ἀποκληρώσεως ὑπάρχων

νῦν μὲν τὴν ἑαυτοῦ οὐσίαν δευτέραν ἐν γεννή-

ματι ὁρᾷ, νῦν δὲ προτέραν ἐν ἀγεννήτῳ κατὰ τὴν

πρώτου καὶ δευτέρου τάξιν; Ὀρθ. Οὐδὲν μὲν τῶν

ἀοράτων αὐτὸ ἑαυτοῦ σπερματικῶς προϋπάρχει, ἀλλ' ἐν

τῇ ἐξουσίᾳ τοῦ δημιουργοῦ κατὰ τὰς θείας γραφὰς

“μὴ ὄντα ὡς ὄντα” εἰσίν. ὁ δὲ υἱὸς ἐν τῇ οὐσίᾳ τοῦ

πατρὸς ὢν καὶ ἔστι καὶ ἔσται ὡς ἀπαύγασμα δόξης

καὶ χαρακτὴρ ὑποστάσεως συνεπιθεωρούμενος

τῷ γεννήσαντι αὐτὸν ἀπαθῶς ἀχρόνως ἀιδίως, οὐσίας

καὶ βουλῆς καὶ δυνάμεως καὶ δόξης ἀπαράλλακτος

εἰκὼν πρὸ τῶν αἰώνων ὑπάρχων. ὁ δὲ

ἀγέννητος θεὸς τὴν ἑαυτοῦ οὐσίαν οἶδεν ἀγέννητον

ὡς καὶ ἀψευδῆ καὶ ἄφθαρτον καὶ ἀσώματον καὶ ἀθάνατον

καὶ οὐχ ὁρᾷ τὴν ἑαυτοῦ οὐσίαν νῦν μὲν ἀγέννητον,

νῦν δὲ γεννητήν, ἀλλ' ὃ ὁρᾷ ἑαυτὸν, τοῦτο ὁρᾷ

καὶ τὴν ἑαυτοῦ εἰκόνα. τίς δέ ἐστι τὴν οὐσίαν οὔτε

ἡμῖν ἀπεκάλυψεν οὔτε τοῖς πρὸ ἡμῶν, λέγει γὰρ

καθὼς προείρηται· “ὤφθην πρὸς Ἀβραὰμ καὶ

Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ, τοὺς πατέρας ὑμῶν, θεὸς ὢν αὐτῶν

καὶ τὸ ὄνομά μου οὐκ ἐγνώρισα αὐτοῖς”.

Ἀνόμ. Εἰ διαμένει ἐν ἀγεννήτῳ φύσει ὁ θεὸς,

τὸ ἐν γενέσει καὶ ἀγεννησίᾳ ἑαυτὸν εἰδέναι ἀφαιρείσθω·

συγχωρουμένου δὲ ἐν ἀγεννήτῳ καὶ γεννητῷ τὴν

ἑαυτοῦ οὐσίαν παρατείνειν αὐτὸς ἑαυτοῦ ἀγνοεῖ τὴν

οὐσίαν περιαγόμενος ὑπὸ γενέσεως καὶ ἀγεννησίας. εἰ δὲ

καὶ τὸ γεννητὸν μετείληφεν οὐσίας ἀγεννήτου, ἐν δὲ

γεννητοῦ φύσει ἀτελευτήτως διαμένει, ἐν ᾗ μὲν δια-

τελεῖ φύσει γινώσκει ἑαυτὸν, ἀγνοῶν δηλονότι τὴν

ἀγέννητον οὐσίαν· οὐ γὰρ οἷόν τε αὐτὸν περὶ ἑαυτοῦ

καὶ ἀγεννήτου οὐσίας γνῶσιν ἔχειν καὶ γεννητῆς. εἰ

δὲ εὐκαταφρόνητόν ἐστι τὸ ἀγέννητον, διὰ μεταβολῆς

ἐπιτηδειότητα ἀξίωμα φύσεώς ἐστιν ἡ οὐσία ἀμετά-

βλητος τῆς ἀγεννήτου οὐσίας πάσης οὐσίας κρείττονος

ὁμολογουμένης. Ὀρθ. Εἰ καὶ διαμένει ἀγέννητος

ὁ θεὸς, ἀλλ' οὐκ ἔστιν αὐτοῦ τοῦτο φύσις,

ἀλλ' ὅτι μὴ ἐγένετο τοῦτο ἔγνωμεν, τίς δέ ἐστιν ἡ

φύσις οὐδέπω. καὶ γὰρ καὶ ἀσώματος διαμένει

καὶ οὐκ ἔστιν αὐτοῦ τοῦτο ἡ φύσις, ἀλλ' ὅτι

μὴ ἔχει σῶμα ἔγνωμεν. καὶ ἀψευδὴς διαμένει, ἀλλ' οὐκ

ἔστιν αὐτοῦ τοῦτο ἡ φύσις, ἀλλ' ὅτι μὴ ψεύδεται ἔγνωμεν.

τίς δέ ἐστι φύσις, οὐκ ἀπεκάλυψεν. εἰ γὰρ

τὰ προειρημένα ἐστὶ φύσις, ἐψεύσατο εἰρηκώς·

“ὤφθην πρὸς Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ,

τοὺς πατέρας ὑμῶν, θεὸς ὢν αὐτῶν καὶ τὸ ὄνομά

μου οὐκ ἐγνώρισα αὐτοῖς”. φαίνονται γὰρ εἰδότες τὰ

προειρημένα, ἀλλ' ἀψευδής ἐστι καὶ οὐ ψεύδεται,

οὐκ ἄρα ἀπεκάλυψε τὸ ὄνομα τῆς αὑτοῦ φύσεως. πῶς

οὖν λέγεις τὸ ἀγέννητον; εἰ δὲ τὸ ὄνομα οὐκ ἀπ-

εκάλυψε, πολλῷ πλέον τὴν φύσιν.

Ἀνόμ. Εἰ τὸ ἀγέννητον πάσης αἰτίας ἐξῄρηται,

εἴη δὲ πολλὰ ἀγέννητα, ἀπαράλλακτον ἔχουσι τὴν φύσιν

οὐ γὰρ ἂν εἰ ἀποκληρώσει φύσεώς τινος κοινοῦ

καὶ ἰδίου μετειλήφει, ἡ μὲν ἐποίει, ἡ δὲ ἐγίγνετο.

Ὀρθ. Ἔστιν ἡ καθόλου πρότασις ἐπί τι ψευδής· οὐ γὰρ

πᾶν ἀγέννητον, ὦ Ἀέτιε, πάσης αἰτίας ἐξῄρηται.

ἀγέννητον γάρ ἐστι τὸ γενεσιουργὸν μὴ ἔχον, οὐ

πάντως δὲ τὸ γενεσιουργὸν μὴ ἔχον ἁπάσης αἰτίας

ἐξῄρηται, δυνατὸν γάρ τι γενεσιουργὸν μὴ ἔχειν, αἴτιον

δὲ ἔχειν ἢ πατέρα ἢ χορηγόν, ὥστε κἂν δοθῇ

σοι ἀγέννητον εἶναι τὸν θεὸν διὰ τὸ γενεσιουργὸν μὴ

ἔχειν, τούτῳ τῷ λόγῳ καὶ ἡμεῖς λέγομεν ἀγέννητον

τὸν υἱὸν διὰ τὸ γενεσιουργὸν μὴ ἔχειν, ἀλλ' οὐκ

ἀναίτιον· τὸν γὰρ πατέρα οὐχ ὡς γενεσιουργὸν, ἀλλ'

ὡς πατέρα ἔχει. καὶ τὸ πνεῦμα δὲ λέγομεν ἀγέννη-

τον, οὐ γὰρ ἔχει γενεσιουργὸν, ἀλλ' οὐκ ἀναίτιον,

ἔχει γὰρ αἴτιον τὸν θεὸν οὐχ ὡς γενεσιουργόν, ἀλλ'

ὡς πηγὴν ἑαυτοῦ· καθάπερ γὰρ ἡ πηγὴ οὐ γενεσιουργεῖ

ἔξωθεν ὃ χορηγεῖ ὕδωρ, ἀλλ' ἐξ ἑαυτῆς πηγάζουσα

ἔχει, οὕτως καὶ ὁ θεὸς πηγὴ τοῦ πνεύματός ἐστιν,

ὡς εἴρηται, καὶ χορηγὸς αὐτοῦ, οὐκ ἔξωθεν αὐτὸ

προσλαμβάνων, ἀλλ' ἐξ ἑαυτοῦ πηγάζων. γέγραπται

γάρ· “δύο καὶ πονηρὰ ἐποίησεν ὁ λαός μου· ἐμὲ ἐγκατέλιπον,

πηγὴν ὕδατος ζῶντος, καὶ ὤρυξαν ἑαυτοῖς

λάκκους συντετριμμένους, οἳ οὐ δυνήσονται ὕδωρ

συνέχειν”, καὶ ὁ ἀπόστολος λέγει· “ὁ ἐπιχορηγῶν

ὑμῖν τὸ πνεῦμα καὶ ἐνεργῶν ἐν ὑμῖν δυνάμεις”,

ὅτι δὲ τὸ ὕδωρ τὸ ζῶν ἐστι τὸ πνεῦμα, ὁ Χριστὸς

ἐδίδαξε λέγων· “ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ ἐγὼ δώσω

αὐτῷ, καθὼς εἶπεν ἡ γραφὴ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας

αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος”, καὶ ἐπάγει ὁ εὐ-

αγγελιστὴς λέγων· “τοῦτο δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ πνεύματος,

οὗ ἤμελλον λαμβάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν”,

πόθεν οὖν τοῦτο τὸ ὕδωρ; δῆλον ἀπὸ τῆς πηγῆς τῆς

λεγούσης· “ἐμὲ ἐγκατέλιπον, πηγὴν ὕδατος ζῶντος”.

Ἀνόμ. Εἰ πᾶσα οὐσία ἐστὶν ἀγέννητος, οὐδ'

ὁποτέρα διοίσει τῆς ἄλλης κατὰ τὸ ἀδέσποτον. πῶς

ἄν τις φαίη τὴν μὲν μεταβάλλεσθαι, τὴν δὲ

μεταβάλλειν οὐκ ἐπιτρεπόντων τῷ θεῷ ὑφιστᾶν ἐκ

μὴ ὑποκειμένης οὐσίας; Ὀρθ. Εἰ καὶ ἀσαφῶς καὶ

ἀπαιδεύτως καὶ συνεσκιασμένως γράφεις, ἀλλ' ὅμως

ἡμεῖς πάλιν ἐροῦμεν τὰ ἑαυτῶν· πᾶσαν οὐσίαν ὁ λέγων

ἀγέννητον μετὰ τῶν ἀνόμοιον λεγόντων τὸν υἱὸν τῷ

πατρὶ μαίνεται. πῶς γὰρ γενεσιουργὸς ὁ θεὸς μὴ

οὐσῶν τῶν οὐσιῶν; πατὴρ δὲ καὶ υἱὸς καὶ ἅγιον

πνεῦμα ἀγέννητος οὐσία, καθὼς εἴρηται, παρὰ

τῆς ἡμετέρας λέγεται διανοίας. ὅτι δὲ οὐ τὸ

ἀγέννητόν ἐστιν οὐσία καὶ ἐξ ὧν αὐτὸς γράφεις

εὑρίσκεται. εἰ γὰρ ἐὰν ᾖ πᾶσα οὐσία ἀγέννητος οὐδ'

ὁποτέρα διοίσει τῆς ἄλλης, ἀνάγκη πᾶσα καὶ τὰς γεννητὰς

οὐσίας μὴ διαφέρειν ἑαυτῶν. εἰ δὲ διαφέρουσιν

ἑαυτῶν αἱ γεννηταὶ οὐσίαι, οὐκ ἄρα ἡ γένεσις

οὐσία. εἰ δὲ οὐκ ἔστιν ἡ γένεσις οὐσία, οὐδὲ ἡ

ἀγεννησία ἐστὶν οὐσία. Ἀνόμ. Εἰ πᾶσα οὐσία ἐστὶν

ἀγέννητος, πᾶσά ἐστιν ἀπαράλλακτος, τῆς δὲ οὐσίας

ἀπαραλλάκτως ἐχούσης τὸ ποιεῖν καὶ τὶ πάσχειν

αὐτοματισμῷ ἀναθετέον. πολλῶν δὲ ὄντων ἀγεννή-

των καὶ ἀπαραλλάκτων ἀριθμητῶς διοίσουσιν ἀλλήλων,

οὐ γὰρ ἂν εἴη ἀριθμητά, μὴ διεστῶτα ἢ καθόλου

ἢ κατά τι πάσης διαστάσεως ἀποκλήρωσιν ἐμφαι-

νούσης αἰτίας ἀποτεταγμένης ἀγεννήτου φύσεως. Ὀρθ. Ἀπαράλλακτος μὲν ὁ υἱὸς τῷ

πατρὶ, κἂν μὴ θέλῃς. οὐ διὰ τοῦτο δὲ ἀπαράλλακτος

διὰ τὸ ἀγέννητον, ἀλλὰ διὰ τὸ ταὐτὸν τῆς ἐνεργείας. τὸ δὲ ταὐτὸν τῆς ἐνεργείας δείκνυ-

ται ἐκ τοῦ πάντα ἐνεργεῖν τὸν υἱὸν ὅσα καὶ τὸν

πατέρα. “πάντα γὰρ ὅσα ἂν ποιῇ ὁ πατὴρ, ταῦτα

καὶ ὁ υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ” καὶ τὸ πνεῦμα ἀπαράλλακτον.

πάντα γὰρ ἃ ἐνεργεῖ ὁ πατὴρ, καὶ αὐτὸ ἐνεργεῖ

καθὼς βούλεται. ὧν δὲ ἡ αὐτὴ ἐνέργεια, ἀπαράλ-

λακτος ἡ φύσις. εἰ δὲ νομίζεις διὰ τὸ ἀγέννητον τὸ

ἀπαράλλακτον, ἀνάγκη καὶ πᾶν τὸ γεννητὸν ἀπαράλ-

λακτον εἶναι. εἰ δὲ οὐ πᾶν τὸ γεννητὸν ἀπαράλλακτον, οὐκ ἄρα διὰ τὸ γεννητὸν ἀπαράλλακτον.

εἰ δὲ τὸ γεννητὸν οὐ διὰ τὸ γεννητὸν ἀπαράλλακτον, οὐδὲ τὸ[ἀγέννητον διὰ τὸ ἀγέννητον ἀπαράλλακτον, ἀλλὰ καθὼς ἤδη[ἐν τῷ προλόγῳ διελαλήσαμεν,

ἀετοῦ πετομένου ζητοῦντός ἐστι βορὰν καὶ μὴ

ἔχοντος ἴχνος, οὐ γὰρ ἔχει ποῦ τοὺς πόδας στήσει,

ἵνα καὶ αὐτὸς ἀκούσῃ μετὰ τοῦ Μωυσέως· “σὺ δὲ

αὐτοῦ στῆθι μετ' ἐμοῦ”, οὐ γὰρ μετὰ τοῦ υἱοῦ τοῦ

θεοῦ στήκει ὁ λέγων γεννητὸν καὶ ἀγέννητον τὸν

θεόν, ἀλλ' ὁ βαπτίζων εἰς τὸ ὄνομα πατρὸς καὶ

υἱοῦ καὶ ἁγίου πνεύματος. αὕτη γὰρ ἡμῶν

ἡ στάσις πεπίστευται καὶ Ἀέτιος πέταται ζητῶν

ἔτι βορὰν καὶ στάσιν.

{[Τοῦ ἁγίου Ἀθανασίου πρὸς Ἀπολιναριστὴν διάλεξις]}

Ὀρθόδοξος·

Σῶμα ἀνθρώπινον ἔσχεν ὁ Χριστὸς ἢ οὔ;

Ἀπολιναριστής. Οὔ. Ὀρθ. Ἀλλ' ὁποῖον;

Ἀπολ. Θεϊκόν. Ὀρθ. Τῇ φύσει ἢ τῇ ἑνώσει τῆς

οἰκονομίας; Ἀπολ. Τῇ ἑνώσει τῆς οἰκονομίας.

Ὀρθ. Οὐκοῦν τῇ φύσει ἀνθρώπινον, τῇ δὲ οἰκονομίᾳ

θεϊκόν. Ἀπολ. Ναί. Ὀρθ. Καὶ ὁμοούσιον ἡμῖν;

Ἀπολ. Τὸ ἐκ Μαρίας σαρκίον ὁμοούσιον ἡμῖν.

Ὀρθ. Σύμφωνοι οὖν ἡμῖν ἐστε ἐν τούτοις; Ἀπολ. Εἰ

οὕτως, ναί. Ὀρθ. Ἴδωμεν οὖν καὶ περὶ ψυχῆς.

Ἀπολ. Ἴδωμεν. Ὀρθ. Ἔμψυχον ἦν τὸ σῶμα ἢ

ἄψυχον; Ἀπολ. Ἔμψυχον. Ὀρθ. Ψυχὴν ἔχον

δηλονότι; Ἀπολ. Οὔ. Ὀρθ. Καὶ πῶς ἔμψυχον τὸ μὴ

ἔχον ψυχήν; Ἀπολ. Θείᾳ ἦν ἐμψυχίᾳ ψυχωθέν.

Ὀρθ. Σὺ γὰρ ἀθεεὶ ἐψυχώθης; Ἀπολ. Φυσικῶς

ἐψυχώθην. Ὀρθ. Ἄνευ τῆς τοῦ θεοῦ δυνάμεως;

Ἀπολ. Ἀλλ' οὐχ οὕτως ὁ κύριος. ἐνταῦθα γὰρ

ψυχὴ λογικὴ σώματι ἡνωμένη προστάγματι θεοῦ

ἄνθρωπον ἀποτελεῖ, ἐπὶ δὲ τοῦ Χριστοῦ οὐχ οὕτως,

ἀλλὰ θεὸς λόγος σαρκὶ ἑνωθεὶς ἄνθρωπον ἀπετέλεσε

θεόν. Ὀρθ. Τοῦτο οὖν λέγεις θείαν ἐμψυχίαν; Ἀπολ.

Καὶ πάνυ. Ὀρθ. Ἀντὶ ψυχῆς οὖν ἦν ὁ λόγος; Ἀπολ.

Ναί. Ὀρθ. Τίς οὖν ἦν ὁ λέγων· “τὴν ψυχήν

μου οὐδεὶς αἴρει ἀπ' ἐμοῦ· ὅτε θέλω τίθημι αὐτήν,

καὶ ὅτε θέλω λαμβάνω αὐτήν” ἡ σὰρξ ἢ ὁ λόγος;

Ἀπολ. Ὁ λόγος. Ὀρθ. Ποίαν ἔλεγε ψυχήν, ἣν

εἶχεν ἢ ἣν οὐκ εἶχεν; Ἀπολ. Τὴν ἀνθρωπίνην

ἔλεγε ζωήν. Ὀρθ. Δυνατὸν γὰρ ἀνθρωπίνην ζωὴν

εἶναι μὴ παρούσης ψυχῆς; Ἀπολ. Καὶ πάνυ,

ὁ γὰρ θεὸς αὐτὸς “ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη καὶ ἐν τοῖς ἀνθρώ-

ποις συνανεστράφη”.

Ὀρθ. Ὤφθη δὲ ὁ τῇ φύσει ἀόρατος πῶς;

Ἀπολ. Σαρκί. Ὀρθ. Ὥσπερ οὖν σαρκός ἐστι

τὸ φαίνεσθαι, οὕτω καὶ ψυχῆς τὸ συναναστρέφεσθαι.

ἀδύνατον δὲ τὸν τῇ φύσει ἀόρατον ὁραθῆναι μὴ

ἑνωθέντα σώματι τῷ δυναμένῳ ὁραθῆναι, καὶ ἀδύ-

νατον τὸν τῇ φύσει ἀπαθῆ παθεῖν καὶ συναναστρα-

φῆναι ἀνθρώποις μὴ ἑνωθέντα σώματι ἐμψύχῳ τῷ

δυναμένῳ παθεῖν ἑκουσίως καὶ συναναστραφῆναι ἀν-

θρώποις. σῶμα δὲ ἔμψυχον ψυχὴν ἔχον ἔμψυχόν

ἐστιν, κἂν θέλῃς κἂν μὴ θέλῃς. Ἀπολ. Ἄνθρωπος

οὖν ἔπαθεν ὑπὲρ ἡμῶν; Ὀρθ. Μὴ γέ-

νοιτο. ἀλλὰ θεὸς βουληθεὶς ὀφθῆναι ἥνωσεν ἑαυτῷ

σῶμα τὸ δυνάμενον ὀφθῆναι καὶ βουληθεὶς παθεῖν

ἥνωσεν ἑαυτῷ σῶμα ἔμψυχον τὸ δυνάμενον παθεῖν

ἑκουσίως, οὐ πρότερον ὑπάρξαν καὶ τότε κατ' ἀρε-

τὴν ἑνωθέν, οὔτε ἐξ ἀνθρώπου ἁπλῶς τῆς Μαρίας,

ἀλλὰ πρότερον αὐτῆς ἁγιασθείσης καὶ τότε ἐξ αὐ-

τῆς μετασχόντος τοῦ θεοῦ λόγου τῆς ἀνθρωπότητος

καὶ ἑνώσαντος ἑαυτῷ κατ' οἰκονομίαν ἔμψυχον σῶμα,

ὡς εἶναι ἕνα τὸν αὐτὸν θεὸν καὶ ἄνθρωπον. Ἀπολ.

Τὸ ἔμψυχον σῶμα ἄνθρωπός ἐστιν; Ὀρθ. Οὐχ ἁπλῶς

τὸ ἔμψυχον σῶμα λέγω ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸ ἀνθρώ-

πινον σῶμα ἔμψυχον ὂν ἄνθρωπός ἐστιν. Ἀπολ. Ἄν-

θρωπος οὗτος Ἰησοῦς ἐστιν; Ὀρθ. Ἑνωθεὶς λόγῳ.

Ἀπολ. Οὐκ ἔστιν οὖν Ἰησοῦς ἄνθρωπος; Ὀρθ.

Ἄνευ τοῦ λόγου οὔτε ἄνθρωπον αὐτὸν οἶδα ὑποστάντα,

τὴν γὰρ ὕπαρξιν αὐτοῦ ἐν τῇ ἑνώσει τοῦ λόγου γνω-

ρίζω. Ἀπολ. Οὐκοῦν ἀντὶ τοῦ λογικοῦ ἦν ὁ λόγος;

Ὀρθ. Οὔ, ἀλλ' ἐν τῷ λογικῷ ἦν ὁ λόγος ἑνώσας

αὐτὸς ἑαυτῷ διὰ τοῦ λογικοῦ τὸ ἑκούσιον πάθος.

Ἀπολ. Νοῦν ἀνθρώπου εἶχεν ὁ Χριστός; Ὀρθ. Μὴ

λέγε, ὁ Χριστὸς διαιρῶν, νοῦν εἶχεν· τὸ γὰρ συναμ-

φότερον, νοῦς καὶ λόγος, λέγεται ὁ Χριστός. οὕτω

δὲ νοῦν ἀνθρώπινον λέγω, ἐν ᾧ ἦν ὁ λόγος, ὡς ἐν τῇ

ἀρχῇ τοῦ λόγου εἴπομεν σῶμα ἀνθρώπινον τῇ φύσει,

τῇ δὲ οἰκονομίᾳ θεοῦ. οὕτω καὶ ψυχὴν τῇ φύσει ἀν-

θρωπίνην, τῇ δὲ οἰκονομίᾳ θεοῦ, καὶ νοῦν ἀνθρώπινον

τῇ φύσει, τῇ δὲ οἰκονομίᾳ θεοῦ. καὶ ὥσπερ

ἡ σὰρξ αὐτοῦ οὐκ εἶδε διαφθορὰν, οὕτως οὐδὲ ὁ

νοῦς αὐτοῦ ἐποίησεν ἁμαρτίαν· καὶ ὥσπερ ἀνάγκη

τὸ τῇ φύσει ἀνθρώπινον σῶμα, καὶ ἐκ τοῦ Ἀδάμ,

ἐκ σαρκὸς καὶ αἵματος ἔχειν τὴν σύστασιν, οὕτως

ἀνάγκη τὴν ἀνθρωπίνην ψυχὴν λογικὴν εἶναι. καὶ

πάλιν λέγω· ὥσπερ τὸ σῶμα φύσει μέν ἐστιν

ἀνθρώπινον, τῇ δὲ ἑνώσει τῆς οἰκονομίας θεϊκόν, οὕ-

τως καὶ ὁ νοῦς φύσει μὲν ἀνθρώπινος, τῇ δὲ ἑνώσει τῆς

οἰκονομίας θεοῦ νοῦς.

Ἀπολ. Δύο οὖν τέλεια; Ὀρθ. Δύο οὐσιῶν

τελείων ἕνωσις. Ἀπολ. Δύο τελείων ἓν τέλειον οὐ

γίνεται. Ὀρθ. Παρ' ἀνθρώποις ἴσως ἀδύνατον γε-

νέσθαι, παρὰ δὲ θεῷ δυνατόν. Ἀπολ. Πῶς; Ὀρθ.

Ὡς τὸ παρθένον γεννῆσαι, ὡς τὸ θυρῶν κεκλεισμέ-

νων σῶμα παχυμερὲς εἰσελθεῖν ἐκ σαρκῶν καὶ

ὀστέων συμπαγέν, ὡς τὸ περιπατῆσαι ἐπὶ θαλάσσης·

ὡς γὰρ ταῦτα δυνατὰ παρὰ θεῷ κἀκεῖνο. Ἀπολ.

Ἄνθρωπον οὖν ἐγέννησε Μαρία; Ὀρθ. Ψιλὸν

οὔ, ἀλλὰ θεὸν ἐνανθρωπήσαντα· πρῶτον γὰρ μετ' αὐτῆς ὁ κύ-

ριος θεϊκῶς καὶ τότε ἐξ αὐτῆς οἰκονομι-

κῶς παιδίον, διὸ καὶ θεοτόκος ἡ Μαρία. Ἀπολ.

Ἄνθρωπος οὖν ἐσταυρώθη ὑπὲρ ἡμῶν; Ὀρθ. Ψιλὸς

οὔ, ἀλλὰ θεὸς ὢν ὁ τοῦ θεοῦ υἱός, βουληθεὶς σταυ-

ρωθῆναι ὑπὲρ ἡμῶν ἥνωσεν ἑαυτῷ σῶμα ἔμψυχον λο-

γικὸν τὸ δυνάμενον σταυρωθῆναι μετὰ ἑκουσίου πά-

θους. Ἀπολ. Διὰ τί λέγεις ’σταυρωθῆναι μέτα πά-

θους‘; ἄλλο ἐστὶ σταυρὸς καὶ ἄλλο πάθος;

Ὀρθ. Ἑκούσιον καὶ πάνυ. Ἀπολ. Πῶς; Ὀρθ. Ὅτι

σῶμα ἄψυχον σταυρωθῆναι μὲν δύναται, παθεῖν δὲ ἑκου-

σίως οὐ δύναται μὴ ὂν ἔμψυχον λογικόν. καὶ τοῦτό

ἐστι τὸ ἀσέβημα τῶν λεγόντων ὅτι ψυχὴν οὐκ εἶχεν·

τοῦ γὰρ σώματος μὴ δυναμένου αἰσθηθῆναι ἑκουσίου

πάθους ἄνευ ψυχῆς ἀνάγκη τὸν λόγον ἀντὶ ψυχῆς

ὄντα παθεῖν ἢ μηδ' ὅλως εἶναι αἴσθησιν πάθους

ἑκουσίου.

Ἀπολ. Οὐκ ἔπαθεν οὖν ὁ λόγος; Ὀρθ. Φυ-

σικῶς μὴ γένοιτο. Ἀπολ. 〈Πῶς〉 ἔπαθεν; Ὀρθ.

Ἑνώσας ἑαυτῷ σῶμα τὸ δυνάμενον παθεῖν, ὡς εἶναι

τὸ πάθος τῆς οἰκονομίας καὶ οὐχὶ τῆς φύσεως τοῦ

λόγου· ὡς γὰρ ἐκοπίασεν ἐκ τῆς ὁδοιπορίας οὐ φύ-

σει θεότητος, ἀλλ' ἑνώσεως οἰκονομίᾳ, οὕτως ἔπαθεν

οὐ φύσει θεότητος, ἀλλ' ἑνώσεως οἰκονομίᾳ. εἰ δὲ

μή, ὁ ποιήσας τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἄνευ κόπου

καὶ περιπατήσας ἐπὶ πτερύγων ἀνέμων, πῶς ἂν

ἐκοπίασεν, εἰ μὴ ἥνωσεν ἑαυτῷ τὸ δυνάμενον κοπιά-

σαι σῶμα; σῶμα δὲ ἄψυχον οὐ κοπιᾷ οὔδε νήθει καὶ ὥσπερ

αὐτοῦ σῶμά ἐστιν, ὃ ἥνωσεν ἑαυτῷ ἔμψυχον σῶμα,

οὐ τῇ φύσει, ἀλλὰ τῇ οἰκονομίᾳ, οὕτως αὐτοῦ κόπος

ὁ κόπος οὐ τῇ φύσει, ἀλλὰ τῇ οἰκονομίᾳ τῆς ἑνώσεως,

καὶ αὐτοῦ πάθος τὸ πάθος οὐ τῇ φύσει, ἀπαθὴς

γὰρ φύσει, ἀλλὰ τῇ οἰκονομίᾳ τῆς ἑνώσεως. διὰ

γὰρ τὸ πάθος καὶ ἡ ἕνωσις, καὶ διὰ τὴν σωτηρίαν τὸ

πάθος. σῶσαι γὰρ θέλων ἔπαθεν, παθεῖν δὲ θέλων

ἥνωσεν, ἑνώσας οὐκ ἀφῆκεν· “οὕτω γὰρ ἐλεύσε-

ται, ὃν τρόπον ἐθεάσασθε αὐτὸν πορευόμενον εἰς τὸν

οὐρανόν”, καὶ “ὄψονται εἰς ὃν ἐξεκέντησαν”.

Ἀπολ. Ἄλλως γὰρ οὐκ ἠδύνατο σῶσαι; Ὀρθ. Ἀλλ'

οὕτως ἠθέλησε σῶσαι διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγμα-

τος. Ἀπολ. Εἰ νοῦν ἀνθρώπου εἶχεν, ἠδύνατο

καὶ ἁμαρτῆσαι; Ὀρθ. Εἰ μὴ ἥνωτο τῇ θεότητι ὁ

νοῦς, ναί. Ἀπολ. Τρεπτὸς οὖν ἦν ὁ Χριστός; Ὀρθ.

Μὴ γένοιτο. Ἀπολ. Εἰ ἠδύνατο ἁμαρτῆσαι, τρεπτὸς

ἦν. Ὀρθ. Μνημόνευε τῶν εἰρημένων, εἶπον γάρ

’εἰ μὴ ἥνωτο, ναί‘. Ἰησοῦς δὲ Χριστὸς ἄνευ ἑνώσεως

οὐ νοεῖται Χριστὸς Ἰησοῦς, ἀλλὰ θεὸς λόγος, υἱὸς

θεοῦ ἐνυπόστατος. εἰ δύνῃ εὑρεῖν τὸ ἔμψυχον σῶμα

ἄνευ ἑνώσεως, ἐννόει τροπήν, εἰ δὲ ἅμα σῶμα, ἅμα

θεοῦ λόγου σῶμα καὶ ἅμα ἔμψυχον λογικόν, ἅμα

θεοῦ λόγου σῶμα ἔμψυχον λογικόν, τί ζητεῖς τρο-

πήν; Ἀπολ. Εἰ νοῦν ἀνθρώπου εἶχεν, καὶ

λήθην καὶ ἄγνοιαν εἶχε καὶ ἁμαρτάνειν ἠδύνατο.

Ὀρθ. Εἰ μὴ ἥνωτο τῇ θεότητι, ναί. καὶ μὴ λέγε

’νοῦν ἀνθρώπου‘, οὐ γὰρ ἄλλου τινὸς ἀνθρώπου εἶχε νοῦν,

ἀλλ' εἰ ἄρα εἰπέ, ἀνθρωπίνου νοῦ μετεῖχεν ὁ λόγος

ὡς ἀνθρωπίνης σαρκός.

Ἀπολ. Πῶς δύναται…

…