In illud: In principio erat verbum

θίαν βδελύξομαι; Ἀλλὰ πρὸ τοῦ γεννηθῆναι, οὐκ ἦν.

Οἶδας γὰρ πότε ἐγεννήθη, ἵνα τὸ πρὶν δυνηθῇς ἐπ-

ενεγκεῖν τῷ χρόνῳ; Τὸ γὰρ, Πρὸ τοῦ, χρονική

ἐστι φωνὴ, ἕτερον ἑτέρου προτιθεῖσα εἰς παλαιότητα.

Τὸν δὲ τοῦ χρόνου ποιητὴν πῶς εὔλογον ταῖς

χρονικαῖς προσηγορίαις ὑποκειμένην ἔχειν τὴν γέν-

νησιν; Ἐν ἀρχῇ τοίνυν ἦν. Ἐὰν μὴ ἀποστῇς τοῦ

Ἦν, οὐδεμίαν παρείσδυσιν δώσεις τῇ πονηρᾷ βλασφη-

μίᾳ. Ὥσπερ γὰρ οἱ θαλαττεύοντες, ὅταν ἐπὶ δύο

σαλεύωσιν ἀγκυρῶν, καταφρονοῦσι τοῦ κλύδωνος·

οὕτω καὶ σὺ τῆς πονηρᾶς ταύτης ταραχῆς, τῆς ἐκ

τῶν πνευμάτων τῆς πονηρίας ἐγγινομένης τῷ βίῳ,

καὶ διασαλευούσης τῶν πολλῶν τὴν πίστιν, καταγε-

λάσῃ, ἐὰν τῇ ἀσφαλείᾳ τῶν ῥημάτων τούτων τὴν

ψυχὴν ἔχῃς ἐνορμισθεῖσαν.

Ἐπιζητεῖ δὲ ἡμῶν ἡ διάνοια, τίς ἦν ἐν ἀρχῇ; Ὁ

Λόγος, φησί. Ποῖος λόγος; ὁ ἀνθρώπινος λόγος;

ἀλλ' ὁ τῶν ἀγγέλων λόγος; Καὶ γὰρ ᾐνίξατο ἡμῖν

ὁ Ἀπόστολος, ὡς καὶ τῶν ἀγγέλων ἰδίαν ἐχόντων

γλῶσσαν, εἰπών· Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώ-

πων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων. Ἀλλὰ καὶ τοῦ

λόγου διπλῆ τίς ἐστιν ἔννοια. Ὁ μὲν γάρ τίς ἐστιν

ὁ διὰ τῆς φωνῆς προφερόμενος, οὗτος ὁ μετὰ τὸ

προενεχθῆναι τῷ ἀέρι ἐναπολλύμενος· ὁ δέ τίς ἐστιν

ὁ ἐνδιάθετος, ἐνυπάρχων ἡμῶν ταῖς καρδίαις· ὁ ἐν-

νοηματικός. Καὶ ἄλλος, ὁ τεχνικὸς λόγος. Ὅρα μή-

ποτέ σε παρακρούσηται τὸ ὁμώνυμον τῆς φωνῆς.

Πῶς γὰρ ἦν ἐν ἀρχῇ ὁ ἀνθρώπινος λόγος, τοῦ ἀνθρώ-

που κάτω που λαβόντος τὴν ἀρχὴν τῆς γενέσεως;

Πρὸ ἀνθρώπου θηρία· πρὸ ἀνθρώπου κτήνη, τὰ ἑρ-

πετὰ πάντα· ὅσα χερσαῖα, καὶ ὅσα ἔνυδρα, πετεινὰ

τοῦ οὐρανοῦ, ἀστέρες, ἥλιος, σελήνη, βοτάναι, σπέρ-

ματα, γῆ, θάλαττα, οὐρανός. Οὐ τοίνυν ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ

ἀνθρώπινος λόγος, ἀλλ' οὐδὲ ὁ τῶν ἀγγέλων. Πᾶσα

γὰρ ἡ κτίσις κατωτέρα τῶν αἰώνων ἐστὶ, τὴν ἀρχὴν

τοῦ εἶναι λαβοῦσα παρὰ τοῦ κτίσαντος. Ὁ δὲ ἐν καρ-

δίᾳ λόγος, καὶ αὐτὸς ἑκάστου τῶν νοηθέντων ἐστὶ

νεώτερος. Ἀλλ' ἄκουε τοῦ λόγου θεοπρεπῶς. Περὶ

γὰρ τοῦ Μονογενοῦς διαλεγόμενός σοι, Λόγον εἶπεν

αὐτόν. Ὥσπερ οὖν καὶ φῶς μετ' ὀλίγον ἐρεῖ, καὶ

ζωὴν, καὶ ἀνάστασιν, καὶ οὔτε φῶς ἀκούσας, ἐπὶ τὸ

αἰσθητὸν τοῦτο καὶ ὀφθαλμοῖς ὁρατὸν καταφέρῃ, οὔτε

ζωὴν ἀκούσας, τὴν κοινὴν ταύτην νοεῖς, ἣν καὶ τὰ

ἄλογα ζῇ· οὕτω καὶ Λόγον ἀκούων, φύλαξαι μήποτε

τῇ σῇ ἀσθενείᾳ τῆς διανοίας πρὸς χαμαιζήλους καὶ

ταπεινὰς διανοίας ὑπενεχθῇς. Ἀλλ' ἐρεύνα τὴν διά-

νοιαν τοῦ ῥήματος. Διὰ τί Λόγος; Ἵνα δειχθῇ, ὅτι

ἐκ τοῦ νοῦ προῆλθε. Διὰ τί Λόγος; Ὅτι ἀπαθῶς

ἐγεννήθη. Διὰ τί Λόγος; Ὅτι εἰκὼν τοῦ γεννήσαντος,

ὅλον ἐν ἑαυτῷ δεικνὺς τὸν γεννήσαντα, οὐδὲν

ἐκεῖθεν ἀπομερίσας, καὶ τέλειος ὑπάρχων καθ' ἑαυ-

τόν· ὡς καὶ ὁ ἡμέτερος λόγος ὅλην ἡμῶν ἀπεικονίζει

τὴν ἔννοιαν. Ἃ γὰρ κατὰ καρδίαν ἐνενοήσαμεν, ταῦτα

τῷ ῥήματι προηνέγκαμεν, καὶ ἔστι τοῦ ἐν τῇ καρδίᾳ

νοήματος ἀπεικόνισμα τὸ λαλούμενον. Ἐκ γὰρ τοῦ

περισσεύματος τῆς καρδίας ὁ λόγος προφέρεται.

Καὶ ἔστιν ἡ μὲν καρδία ἡμῶν οἷον πηγή τις, ὁ δὲ

προφερόμενος λόγος οἷον ὁλκός τις ἐκ τῆς πηγῆς

ταύτης ῥέων. Τοσοῦτον οὖν τὸ ἀποῤῥέον, ὅσον τὸ

πρώτως ἀναφερόμενον· καὶ οἷον τὸ κεκρυμμένον,

τοσοῦτον καὶ τὸ φαινόμενον. Λόγον οὖν εἶπεν, ἵνα τὴν

ἀπαθῆ σοι γέννησιν τοῦ Πατρὸς παραστήσῃ, καὶ τὴν

τελείαν ὕπαρξίν σοι τοῦ Υἱοῦ θεολογήσῃ, καὶ

τὴν ἄχρονον συνάφειαν τοῦ Υἱοῦ πρὸς Πατέρα διὰ

τούτων ἐνδείξηται. Καὶ γὰρ ὁ ἡμέτερος λόγος τοῦ

νοῦ γέννημα, ἀπαθῶς γεννώμενος· οὔτε γὰρ τέμνε-

ται, οὔτε μερίζεται, οὔτε ῥέει· ἀλλὰ μένων ὅλος ὁ

νοῦς ἐν τῇ ἰδίᾳ συστάσει, ὅλον τὸν λόγον καὶ ἀπηρ-

τισμένον ὑφίστησι· καὶ προελθὼν ὁ λόγος, πᾶσαν

τοῦ γεννήσαντος νοῦ τὴν δύναμιν ἐν ἑαυτῷ περιέχει.

Ὅσον οὖν εὐσεβὲς, τοσοῦτον λαβὼν πρὸς τὴν τοῦ

Μονογενοῦς θεολογίαν ἐκ τῆς τοῦ λόγου φωνῆς·

ὅπερ ἂν εὕρῃς ἀπεμφαῖνον καὶ ἀνάρμοστον φαινό-

μενον, τοῦτο παραίτησαι, καὶ ὑπέρβηθι μηχανῇ

πάσῃ. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Εἰ δὲ εἶπεν· Ἐν ἀρχῇ

ἦν ὁ Υἱὸς, τῇ προσηγορίᾳ τοῦ Υἱοῦ συνεισῆλθεν ἄν

σοι ἡ περὶ τοῦ πάθους ἔννοια. Ἐπειδὴ γὰρ παρ'

ἡμῖν τὰ γεννῶντα χρόνῳ γεννᾷ, καὶ ἐμπαθῶς γεννᾷ,

διὰ τοῦτο προλαβὼν, Λόγον εἶπε, προδιορθούμενος

τὰς ἀπρεπεῖς ὑπολήψεις, ἵνα σου τὴν ψυχὴν ἄτρωτον

διασώσηται.

Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Πάλιν τὸ, Ἦν,

διὰ τοὺς βλασφημοῦντας, ὅτι οὐκ ἦν. Ποῦ ἦν ὁ Λόγος;

Οὐκ ἐν τόπῳ· οὐ γὰρ περιέχεται τόπῳ τὰ ἀπερί-

γραπτα. Ἀλλὰ ποῦ ἦν; Πρὸς τὸν Θεόν. Οὔτε ὁ

Πατὴρ ἐν τόπῳ, οὔτε ὁ Υἱὸς ἐν περιοχῇ τινι καὶ

περιγραφῇ ὁμολογουμένῃ κατειλημμένος· ἀλλ' ἄπει-

ρος μὲν ὁ Πατὴρ, ἄπειρος δὲ ὁ Υἱός. Πᾶν ὅπερ ἂν

νοήσῃς, καὶ ὅπουπερ ἂν πορευθῇς τῷ πνεύματί σου,

τοῦ Θεοῦ εὑρήσεις πεπληρωμένον· πανταχοῦ συμ-

παρεκτεινομένην εὑρήσεις τοῦ Υἱοῦ τὴν ὑπόστασιν.

Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Θαύμασον τὴν

ἀκρίβειαν ἑκάστης φωνῆς· οὐκ εἶπεν, Ἐν τῷ Θεῷ

ἦν ὁ Λόγος· ἀλλὰ, Πρὸς τὸν Θεόν· ἵνα τὸ ἰδιάζον

τῆς ὑποστάσεως παραστήσῃ. Οὐκ εἶπεν, Ἐν τῷ

Θεῷ, ἵνα μὴ πρόφασιν δῷ τῇ συγχύσει τῆς ὑποστά-

σεως. Πονηρὰ γὰρ κἀκείνη ἡ βλασφημία τῶν φύρειν

τὰ πάντα ἐπιχειρούντων, καὶ ἓν τὸ ὑποκείμενον

λεγόντων, Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, προσ-

ηγορίας δὲ διαφερούσας τῷ ἑνὶ πράγματι ἐπιφημί-

ζεσθαι. Πονηρὰ ἡ ἀσέβεια, καὶ φευκτὴ οὐχ ἧττον τῶν

ἀνόμοιον εἶναι κατ' οὐσίαν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ

καὶ Πατρὶ βλασφημούντων. Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς

τὸν Θεόν. Εἶτα συγχρησάμενος τῇ τοῦ Λόγου φωνῇ

πρὸς τὴν παράστασιν τῆς κατὰ τὴν γέννησιν

ἀπαθείας, ταχὺ καὶ τὸ ἐκ τοῦ Λόγου βλάβος ἐγγι-

νόμενον ἡμῖν παρεμυθήσατο. Καὶ οἷον ἀφαρπάζων

αὐτὸν τῆς συκοφαντίας τῶν βλασφημούντων, Τί,

φησὶν, ἐστὶν ὁ Λόγος; Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Μή μοι

τεχνολόγει διαφοράς τινας λόγων, μηδὲ ἐκ τῆς

σῆς κακοτεχνίας προστρίψῃς τινὰ βλασφημίαν τῇ

διδασκαλίᾳ τοῦ Πνεύματος. Ἔχεις τὴν ἀπόφασιν·

ὑποτάγηθι τῷ Κυρίῳ. Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· οὗτος ἦν

ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Πάλιν ἀνακεφαλαιοῦται ἐν

ὀλίγοις ῥήμασι πᾶσαν ἑαυτοῦ τὴν θεολογίαν, ἣν περὶ

τοῦ Μονογενοῦς ἡμῖν ὁ εὐαγγελιστὴς παρέδωκεν.

Οὗτος τίς; Οὗτος, ὁ Λόγος ὁ Θεός. Ἐπειδὴ γάρ

σοι διήρθρωσε τὴν περὶ αὐτοῦ ἔννοιαν, οἷον ἐντυπώ-

σας σου τῇ ψυχῇ διὰ τῆς διδασκαλίας τὰ ἀγνοούμενα,

καὶ ἐνοικίσας τὸν Λόγον Χριστὸν ἐν τῇ καρδίᾳ σου,

Οὗτός φησι. Ποῖος οὗτος; Μὴ ἔξω διαβλέψῃ, διὰ τῆς

δεικτικῆς φωνῆς τὸν ὑποδεικνύμενόν σοι περισκοπῶν,

ἀλλ' εἴσελθε εἰς τὰ κρυπτὰ τῆς σεαυτοῦ ψυχῆς, καὶ

ὃν ἐδιδάχθης Θεὸν τὸν ἐν ἀρχῇ ὄντα, τὸν ὡς Λόγον

προελθόντα, τὸν πρὸς τὸν Θεὸν ὄντα, τοῦτον γνωρίσας

καὶ καταπλαγεὶς, καὶ προσκυνήσας τὸν σεαυτοῦ

Δεσπότην, τόν σοι διὰ τῆς διδασκαλίας ἐνιδρυθέντα,

γνώριζε, ὅτι οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ· τουτέστιν, ἀεὶ πρὸς

τὸν Θεὸν τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα. Ταύτας μοι τὰς ὀλίγας

φωνὰς διασώσατε, ὥσπερ σφραγῖδα ταῖς μνήμαις

ὑμῶν ἐνσημηνάμενοι. Αὗται ἀῤῥαγέστατον ἔσονται

τειχίον πρὸς τὰς τῶν ἐπιβουλευόντων καταδρομάς·

αὗται φυλακτήριόν εἰσι τῶν ψυχῶν σωτήριον τοῖς

προβαλλομένοις αὐτάς. Ἄν τίς σοι προσελθὼν λέ-

γοι· Οὐκ ὢν, ἐγεννήθη· εἰ γὰρ ἦν, πῶς ἐγεν-

νήθη; ὡς δαιμόνων φωνὴν ἀποτρέπου τὴν κατὰ τῆς

δόξης τοῦ Μονογενοῦς βλασφημίαν. Αὐτὸς δὲ ἐπ-

ανελθὼν ἧκε πρὸς τὰς τῶν Εὐαγγελίων φωνάς· Ἐν

ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν,

καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν

Θεόν. Τέταρτον εἰπὲ τὸ, Ἦν, καὶ καταργήσεις

αὐτῶν τὸ, Οὐκ ἦν. Οὗτοι ἄσειστοι μενέτωσαν οἱ θεμέ-

λιοι τῆς πίστεως. Τούτοις ἐποικοδομήσομεν, Θεοῦ

διδόντος, καὶ τὰ λειπόμενα. Οὐ γάρ ἐστι δυνατὸν

περὶ πάντων ὑμῖν εἰς ἅπαξ διαλεχθῆναι, μήποτε τῇ

ἀμετρίᾳ τοῦ λόγου ἄχρηστα ποιήσωμεν ὑμῖν τὰ

φιλοπόνως συνειλεγμένα. Ἀτονοῦσα γὰρ ἡ διάνοια

πάντων ὁμοῦ περιδράξασθαι, ὅμοιον πάσχει γαστρὶ

τῇ διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ κόρου εἰς πέψιν ἀγαγεῖν

τὰ παραπεμφθέντα μὴ δυναμένῃ. Εὔχομαι οὖν ὑμᾶς

γλυκανθῆναι μὲν τῇ γεύσει, ὠφεληθῆναι δὲ τῇ ἀνα-

δόσει. Αὐτὸς δὲ ἕστηκα ὑμῖν ἕτοιμος πρὸς τὴν δια-

κονίαν τῶν λειπομένων, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ

ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν

αἰώνων. Ἀμήν.