Historia ecclesiastica

Ζωγράφοι μὲν σανίσι καὶ τοίχοις τὰς παλαιὰς ἐγγράφοντες ἱστορίας τέρψιν μὲν τοῖς ὁρῶσι προσφέρουσι, τῶν δὲ γεγενημένων τὴν μνήμην ἐπὶ πλεῖστον ἀνθοῦσαν φυλάττουσι· λογογράφοι δέ, ἀντὶ μὲν σανίδων ταῖς βίβλοις ἀντὶ δὲ χρωμάτων τοῖς τῶν λόγων ἄνθεσι κεχρημένοι, διαρκεστέραν καὶ μονιμωτέραν τῶν πεπραγμένων ποιοῦσι τὴν μνήμην· ὁ γὰρ χρόνος λωβᾶται τῶν ζωγράφων τὴν τέχνην.

τούτου δὴ χάριν κἀγὼ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱοτορίας τὰ λειπόμενα συγγράψαι πειράσομαι· οὐ γὰρ ὅσιον ᾠήθην λαμπροτάτων ἔργων καὶ ὀνησιφόρων διηγημάτων τὸ κλέος παριδεῖν ὑπὸ τῆς λήθης συλώμενον.

διὰ γὰρ δὴ τοῦτο καὶ τῶν ουνήθων τινὲς ἐπὶ τόνδε με τὸν πόνον πολλάκις παρώτρυναν· ἐγὼ δὲ τῇ μὲν ἐμαυτοῦ δυνάμει τόδε τὸ ἔργον σταθμώμενος τὴν ἐγχείρησιν ὀρρωδῶ. θαρρῶν δὲ τῷ φιλοτίμῳ δοτῆρι τῶν ἀγαθῶν μείζοοιν ἢ κατ’ ἐμαυτὸν ἐγχειρῶ.

Εὐσεβίος μὲν οὖν ὁ Παλαιστῖνος ἀπὸ τῶν ἱερῶν ἀποστόλων τῆς ἱστορίας ἀρξάμενος μέχρι τῆς Κωνσταντίνου θεοφιλοῦς βασιλείας τὰ ταῖς ἐκκλησίαις ουμβεβηκότα ουνέγραψεν· ἐγὼ δὲ τῆς συγγραφῆς ἐκείνης τὸ τέλος ἀρχὴν τῆς ἱστορίας ποιήσομαι.

Τῶν ἀνοσιουργῶν ἐκείνων καὶ δυσσεβῶν καταλυθέντων τοράννων, Μαξεντίου φημὶ καὶ Μαξιμίνου καὶ Λικιννίου, κατηυνάσθη τῆς ἐκκληοίας ἡ ζάλη, ἣν οἱ ἀλάστορες ἐκεῖνοι καθάπερ τινὲς καταιγίδες ἐκίνησαν, καὶ γαλήνης λοιπὸν ἀπήλαυε σταθερᾶς , τῶν στρεβλῶν παυσαμένων ἀνέμων.

καὶ Κωνσταντῖνος δὲ ὁ πανεύφημος βασιλεύς, ὃς οὐκ ἀπ’ ἀνθρώπων οὐδὲ δι’ ἀνθρώπου« ἀλλ’ οὐρανόθεν κατὰ τὸν θεῖον ἀπόστολον τῆς κλήσεως ταύτης ἔτυχε, ταύτην αὐτῇ

ἐπρυτάνευσε. νόμους γὰρ ἔγραψε, θύειν μὲν εἰδώλοις ἀπείργων δομᾶσθαι δὲ τὰς ἐκκλησίας Παρεγγυῶν· καὶ ἄρχοντας δὲ πίστει κασμουμένους ἐφίστησι τοῖς ἔθνεσι, γεραίρειν κελεύων τοὺς ἱερέας καὶ τοῖς παροινεῖν εἰς τούτους ἐπιχειροῦσιν ὄλεθρον ἀπειλῶν. τότε δὴ οἱ μὲν τὰς καταλυθείσας ἐκκλησίας ἀνήγειρον, οἱ δὲ ἑτέρας εὐρυτέρας ἀνῳκοδόμουν καὶ λαμπροτέρας τούτων οὕτω δρωμένων,

τὰ μὲν ἡμέτερα χορείας ἢν ἔμπλεα καὶ θυμηδίας, τὰ δὲ τῶν ἐναντίων κατηφείας καὶ ἀθυμίας μεστά. τὰ μὲν γὰρ τῶν εἰδώλων ἀπεκέκλειστο τεμένη, ἐν δὲ ταῖς ἐκκλησίαις ἑορταὶ καὶ πανηγύρεις ἐπετελοῦντο συχναί.

Ἀλλ’ ὁ παμπόνηρος καὶ βάσκανος δαίμων, ὁ τῶν ἀνθρώπων ἀλάστωρ, οὐκ ἤνεγκεν ἐξ οὐρίων φερομένην τὴν ἐκκλησίαν ὁρῶ,. ἀλλὰ τὰς κακομηχάνους ἐκίνει βουλὰς καταδῦσαι φιλονεικῶν τὴν ὑπὸ τοῦ ποιητοῦ καὶ δεσπότου τῶν ὅλων κυβερνωμένην.

ἑώρα δὲ τὴν Ἑλληνικὴν πλάνην δήλην γεγενημένην καὶ φωραθέντα τὰ ποικίλα τῶν δαιμόνων τεχνάσματα, καὶ τὴν μὲν κτίσιν παρὰ τῶν πλείστων οὐκ ἔτι προσκυνουμένην , τὸν δὲ ποιητὴν ἀντὶ ταύτης ὑμνούμενον.

οὑ δὴ χάριν οὐκ ἔτι προφανῶς τὸν κατὰ τοῦ θεοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν ἀνερρίπιζε πόλεμον, ἀλλ’ ἄνδρας εὑρὼν τῆς μὲν Χριστιανικῆς προση- 6 Gal. 1, 1 — 8— 10 vgl. Euseb. Vit. Const. II 44—45. IV 23 und 25 13—16 Euseb. H. E. X 9, 7. Vit. Const. II 19 * 13—15 und 17— S. 7, 9 Niceph. H. E. VIII 4 und 5 — 18— S. I 12 [= T] A HN(n) GS(s) DL + FV (y) = z Τ [von 18 οὐκ ἤνεγκεν an] 2 λικινίου s ι κατευνάσθη z ι 4 ἀπήλαυε AHFc ἀπήλαβε D ἀπήλαυσε ἀπέλαυσε V ι στρεβλῶν An στροβίλων z γρ. στροβίλων am Rand A στροβήσων übergeschrieben Ac προσβολῶν G προσβαλλόντων S ι 7 ταίτης An > sz ι αὐτὴ mit guter Verbesserung D αὐταῖς AnsLv ι 8/9 δομᾶσθαι AHGDLF δωμᾶσθαι N δομεῖσθαι SV ι 9 δὲ2] μὲν n μὲν gestrichen und δὲ übergeschrieben Α ι 10 ἐφίστη HD ι 12 ἀνήγειραν ΑΝ ι 14 χορείας] χορηγίας S und auf Rasur G ι ἔμπλεα AnEus. H. Ε. ἔμπλεω Νic. ἀνάπλεα sz ι 15 ἀποκέκλειστο L ι 18 nach ὁρῶν + ὁ διάβολος Τ* ι 19 καταδῦσαι Τ Nie. submergerc Cass. καταλῦσαι Ansz 20 δὲ] γὰρ H ι 24 τοῦ svT ι ἡμῶν DT nostruvi Cass. > AnsLv γορίας ἠξιωμένους , φιλοτιμίᾳ δὲ καὶ κενῇ δόξῃ δεδουλωμένους, ὄργανα τούτους τῶν οἰκείων ἀπέφηνε τεχνασμάτων· καὶ διὰ τούτων πολλοὺς εἰς τὴν προτέραν ἐπανήγαγε πλάνην, οὐ τὴν κτίσιν πάλιν προσκυνεῖσθαι παρασκευάσας, ἀλλὰ τὸν ποιητὴν καὶ δημιουργὸν συνταχθῆναι τῇ κτίσει κατασκευάσας. ποῦ δὲ τὴν ἀρχὴν καὶ ὅπως ἕσπερε τὰ ζιζάνια ἐγὼ διηγήσομαι.

Ἀλεξάνδρεια πόλις ἐστὶ μεγίστη καὶ πολυάνθρωπος , οὐκ Αἰγυπτίων μόνον ἀλλὰ καὶ Θηβαίων καὶ Λιβύων τῶν πρὸς Αἴγυπτον τὴν ἡγεμονίαν πεπιστευμένη. ταύτης μετὰ Πέτρον ἐκεῖνον τὸν νικηφόρον ἀγωνιστήν, ὃς ἐπὶ τῶν δυοειδῶν τυράννων τοῦ μαρτυρίου τὸν στέφανον ἀνεδήσατο, Ἀχιλλᾶς μὲν ὀλίγον χρόνον τὰ τῆς ἐκκλησίας κατέσχε πηδάλια, μετὰ δὲ τοῦτον Ἀλέξανδρος ὁ γενναῖος τῶν εὐαγγελιῶν δογμάτων γενόμενος πρόμαχος.

Κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον Ἄρειος τῷ μὲν καταλόγῳ τῶν πρεσβυτέρων ἐντεταγμένος, τὴν δὲ τῶν θείων γραφῶν πεπιστευμένος ἐξήγησιν, ἰδὼν τὸν Ἀλέξανδρον τῆς ἀρχιερωσύνης ἐγχειρισθέντα τοὺς οἴακας, οὐκ ἤνεγκε τοῦ φθόνου τὴν προσβολήν, ἀλλ’ ὑπὸ τούτου νυττόμενος ἀφορμὰς ἔριδος ἐπεζήτει καὶ μάχης.

καὶ τὴν μὲν ἀξιέπαινον τοῦ ἀνδρὸς πολιτείαν θεώμενος οὐδὲ συχοφαντίαν ὑφαίνειν ἠδύνατο, ἡσυχίαν δὲ ὅμως ἄγειν αὐτὸν ὁ φθόνος ἐκώλυε. τοῦτον εὑρὼν ὁ τῆς ἀληθείας ἀντίπαλος δι’ αὐτοῦ κυκᾷ καὶ κινεῖ τῆς ἐκκλλησίας τὴν ζάλην· ταῖς γὰρ ἀποστολικαῖς Ἀλεξάνδρου διδασκαλίαις προφανῶς ἀντιτείνειν ἀνέπειθε.

καὶ ὁ μὲν τοῖς θείοις λογίοις ἑπόμενος ὁμότιμον ἕλετε τοῦ πατρὸς τὸν υἱὸν καὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν ἔχειν τῷ 9—12 vgl. Rufin. H. Ε. X 1 —14 S. 7, 3 vgl. Theodoret. Haeret. IV 1 PG 83, 412 A HN(n) 08(8) DL + FV (v) = z Τ 2 ἀπέφηνε AnDT habuit Cass. ἀπέφαινε sLv ι 4 προσκυνῆσαι s ι 6 ἐγὼ > LvCass. I 7 β am Rand sLv ι 8 αἴγυπτον AnsLv αἰγύπτω DT Nie, vgl. IIII 2 ι 10 δυσσεβῶν XnDT Cass. δυσσεβῶν + ἐκείν’ ὤ sLv übergeschrieben Ac 10 τυράννων — 12 ἀλέξανδρος umgearbeitet und erweitert in Τ Cass. ι 11 vor Ἀχιλλᾶς + καὶ sv ι ἀχιλλὰσ A ι nach χρόνον + προὔστη καὶ H ι 13 διδαγμάτων T, dogmatis Cass. ι 14 Κατὰ: β am Rand A ι 15 δὲ AnT τε szCass. ι 18 ἐπιζητεῖ T, quaerebat Cass. ι 19 πολιτείαν τοῦ ἀνδρὸς ~ z τοῦ > D) I οὐδὲ συκοφαντίαν ὑφαίνειν szT am Rand Ac nequaquam cahimnias contexere Cass. συκοφαντίασ ὑφαίνειν οὐκ An ι 20 ἐδύνατο sV ι ἐκώλυσεν Τ, prohibebat Cass. ι 21 ἀληθείασ AnszCass. ἐκκλησίας Τ ι 22 ταῖς — διδασκαλίαισ szTCass. τῆ γὰρ ἀποστολικὴ ἅλ’. διδασκαλία An ι 23 λογίοις A = eloquia Cass. λόγοισ’ nszT ι ἑπόμενος nszTCass. πειθόμενος Α ι 24 οὐσίαν ἔχειν An Cass. ἔχειν οὐσίαν szT γεγεννηκότι θεῷ · ὁ δὲ Ἄρειος ἄντικρυς τῇ ἀληθείᾳ μαχόμενος κτίσμα καὶ ποίημα προσηγόρευεν, καὶ τὸ ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν προσετίθει καὶ τἄλλα ὅσα ἐκ τῶν ἐκείνου γραμμάτων σαφέστερον μαθησόμεθα. καὶ ταῦτα οὐ μόνον ἐν ἐκκλησίᾳ διετέλει λέγων, ἀλλὰ κἀν τοῖς ἔξω συλλόγοις καὶ συνεδρίοις, καὶ τὰς οἰκίας περινοστῶν ἐξηνδραπόδιζεν ὅσους ἴσχυεν.

Ἀλέξανδρος δέ, ὁ τῶν ἀποστολικῶν δογμάτων συνήγορος, πρῶτον μὲν αὐτὸν παραινέοεοι ἐπειρᾶτο καὶ συμβουλαῖς· ἐπειδὴ δὲ κορυβαντιῶντα εἶδε καὶ ἀναφανδὸν κηρύττοντα τὴν ἀσέβειαν, τῶν ἱερατικῶν ἐξήλασε καταλόγων. ἤκουσε γὰρ τοῦ θείου νόμου βοῶντος· »ἐὰν ὁ ὀφθαλμός σου ὁ δεξιὸς σκανδαλίζῃ σε, ἔκκοψον αὐτὸν καὶ βάλε ἀπὸ σοῦ«.

Κατὰ τοῦτον δὲ τὸν χρόνον τῆς μὲν Ῥωμαίων ἐκκλησίας Σίλβεστρος κατεῖχε τὰς ἡνίας, Μιλτιάδην διαδεξάμενος ὃς μετὰ Μαρκελλῖνον τὸν ἐν τῷ διωγμῷ διαπρέψαντα τὴν τῆς ἀρχιερωσύνης χειροτονίαν ἐδέξατο· ἐν Ἀντιοχείᾳ δὲ μετὰ Τύραννον, τῆς τῶν ἐκκλησιῶν ἀρξαμένης εἰρήνης, Βιτάλιος τὴν ἡγεμονίαν παρέλαβεν, ὃς καὶ τὴν ἐν τῇ Παλαιᾷ καταλυθεῖσαν ὑπὸ τῶν τυράννων ᾠκοδόμησεν ἐκκλησίαν·

Φιλογόνιος δὲ μετὰ τοῦτον τὴν προεδρίαν λαβὼν τά τε λειπόμενα τῇ οἰκοδομίᾳ προστέθεικε καὶ τὸν ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας ἐν τοῖς Λικιννίου καιροῖς ἐπεδείξατο ζῆλον. τὴν ἐν Ἱεροσολύμοις δὲ μετὰ Έρμωνᾶν Μακάριος ἐπιστεύθη, φερώνυμος ἀνὴρ καὶ παντοδαποῖς κοσμούμενος ἀγαθοῖς.

τῆς δὲ Κωνσταντινουπόλεως κατὰ τοῦτον αὐτὸν τὸν καιρὸν Ἀλέξανδρος τῆς ἀρχιερατικῆς ἠξιοῦτο λειτουργίας, ἀποστολικοῖς χαρίσμασι λαμπρυνόμενος. τότε 7—9 vgl. Rufin.H.E.X1,S.960,10—12 — 10/11 Matth. 5, 29/30 — 15-18 vgl. Corpus Script. Christian, oriental. cur. Chabot. Scriptores Syri. Series tertia, t. IV, S. 148 (= Σ) * 6—9 Nicetas Thesaur. V 3 PG 139, 1365 B — 12— S. 8, 10 Niceph. H.E. VIII 6 A HN(n) GS(s) DL + FV(v) = z T 1 τῆς ἀληθείας GL ι 2 ποτε AnTCass. > sz ι 3 γραμμάτων szTCass. συνταγμάτων An ι σαφέστερον > TCass. ι 7 μεταπείθειν παραινέσεσιν ~ TCass. ι 10 νόμου = legem Cass.] λόγου Τ 12 γ(??) am Rand HSS ι 13 ἡνίας κατεῖχε ~ TCass. ι μιλτιόδιν Τ ι 14 τὴν nach ἀρχιερωσύνης ~ s ι τῖς AnDTCass. τῆς αὐτῆς sLvAe ι 16 ἀρξαμένησ AnszCass. ἀρξάμενοσ 17 ἐν τῇ Παλαιᾷ] παλαιὰν D antiqicam Cass. Σ ι 19 οἰκοδομῆ Τ ι 20 λικινίου sDT ι 21 ἑρμαμωνᾶν V ἑρμάμωναν F ἔρμωνα S ἑρμωνᾶ NG, post Hermonem Cass. ι ἐνεπιστεύθη sLv ι 22 κοσμούμενοσ szTCass. ἀσκούμενοσ An I 23 nach καιρὸν + τῆς L ι Ἀλέξανδρος nach λειτουργίας ~ An, Cass. wie im Text ι 24 ἠξιοῦτο An possidebat Cass. ἠξίωτο sDvT ἠξιώθη L τοίνυν ὁ τῆς Ἀλεξανδρέων Ἀλέξανδρος, ὁρῶν τὸν Ἄρειον τῷ τῆς φιλαρχίας κατεχόμενον οἴστρῳ καὶ τοὺς ὑπὸ τῆς βλασφημίας ἐζωγρημένους ἀγείροντα καὶ συλλόγους ἰδίους ποιούμενον, τοῖς τῶν ἐκκλησιῶν ἡγεμόσι τὴν τούτου βλασφημίαν διὰ γραμμάτων ἐδήλωσεν.

Ἐγὼ δὲ τὴν πρὸς τὸν ὁμώνυμον αὐτῷ γραφεῖσαν ἐπιστολὴν ἐνθήσω τῇ συγγραφῇ, σαφῶς ἅπαντα τὰ κατ’ ἐκεῖνον διδάσκουσαν, ὡς ἂν μή τις ὑπολάβοι πλάττοντά με ταῦτα συγγράφειν· καὶ μετὰ τήνδε, τὴν αὐτοῦ γε Ἀρείου, καὶ μετ’ ἐκείνην τὰς ἄλλας ὥν ἡ τῆς ἱστορίας δεῖται διήγησις, ἵνα μαρτυρῶσι τῇ ἀληθείᾳ τῆς συγγραφῆς καὶ σαφέστερον τὰ γεγενημένα διδάσκωσιν. γράφει δὲ ὁ τῆς Ἀλεξανδρέων Ἀλέξανδρος πρὸς τὸν ὁμώνυμον ταῦτα·

>Τῷ τιμιωτάτῳ ἀδελφῶ καὶ ὁμοψύχῳ Ἀλεξάνδρῳ Ἀλέξανδρος >ἐν κυρίῳ χαίρειν.

>Ἠ φίλαρχος τῶν μοχθηρῶν ἀνθρώπων καὶ φιλάργυρος >ταῖς δοκούσαις ἀεὶ μείζοσι παροικίαις πέφυκεν ἐπιβουλεύειν, διὰ >κίλων προφάσεων τῶν τοιούτων ἐπιτιθεμένων τῇ >εὐσεβείᾳ. οἰστρηλατούμενοι γὰρ ὑπὸ τοῦ ἐνεργοῦντος ἐν αὐτοῖς >βόλου, εἰς τὴν προκειμένην αὐτοῖς ἡδονὴν πάσης εὐλαβείας >σκιρτήσαντες, πατοῦσι τὸν τῆς κρίσεως τοῦ θεοῦ φόβον.

περὶ ὧν >ἀναγκαῖον ἦν μοι τῷ πάσχοντι δηλῶοαι τῇ ὑμετέρᾳ εὐλαβείᾳ, >φυλάττησθε τοὺς τοιούτους μή τις αὐτῶν τολμήσῃ καὶ ταῖς >ραις παροικίαις ἐπιβῆναι, ἤτοι δι’ ἑαυτῶν ἱκανοὶ γὰρ 3/4 vgl. Socrat. I 6, 4—30 * 5—S. 25, 18 Cass. I 13—14 [= Τ] — 10— S. 11, 4 Niceph. H. Ε. VIII 7 A HN(n) GS(8) DL + FV (v) = z Τ W [von 12 an] 1 Ἀλέξανδρος > s ι 5 Ἐγὼ δὲ > T*Cass. ι αὐτῶ An Nie. αὐτοῦ Τ > sz I 6 vor σαφῶς + καὶ T ι ἐκείνων T, eius Cass. ι 7 ὑπολάβῃ n πλάττοντά με ταῦτα ADT ταῦτα πλάττοντά με n πλάττοντά με L πλαστῶς ταῦτα SV, haee me ficte conscribere Cass. ι 8 αὐτοῦ γε = ipsius Cass.] αὐτήν γε τοῦ v 9 γραφῆς T ι 10 διδόζωσιν T ι 10/11 Ἀλεξανδρείας svNic. ι 11 Ἀλέξανδρος πρὸς τὸν ὁμώνυμον] τῶ ὁμωνύμω αὐτοῦ Τ ι 12 δ am Rand HSS 15/16 ποικίλων προφάσεων AnCass. ποικίλης προφάσεως szTW ι 17 ἐν αὐτοῖσ’ AnzW Cass. αὐτοῖσ’ s εἰσ’ αὐτούς Τ ι 18 αὐτοῖς] ἐν αὐτοῖσ’ N > mit leerem Raum H ι εὐλαβείας nDTW reverentia Cass. εὐσεβείας sLv und (σε auf Rasur Ac) Α I 20 τῷ πάσχοντι] μετασχόντι n ι 22 nach ἑαυτῶν + ἧ δι’ ἑτέρων D + εἴτε δι’ ἄλλων Steph.; vgl. Cass.: vel per se, rel per alios ι ὑποκρίνεσθαι TW πρὸς ἀπάτην οἱ γόητες) ἢ διὰ γραμμάτων ψευδῶς κεκομψευμένων, >δυναμένων ὑφαρπάσαι τὸν ἁπλῇ πίστει καὶ ἀκεραίῳ προσεοικότα.

>Ἄρειος γοῦν καὶ Ἀχιλλᾶς, ουνωμοσίαν ἔναγχος ποιησάμενοι, τὴν >Κολλούθου φιλαρχίαν πολὺ χεῖρον ἢ ἐκεῖνος ἐζήλωσαν. ὁ μὲν >αὐτοῖς τούτοις ἐγκαλῶν τῆς ἑαυτοῦ μοχθηρᾶς προαιρέσεως >πρόφασιν· οἱ δὲ τὴν ἐκείνου χριοτεμπορίαν θεωροῦντες οὐκ ἔτι >ἐκκλησίας ὑποχείριοι μένειν ἐκαρτέρησαν, ἀλλ’ ἑαυτοῖς σπήλαια >οἰκοδομήσαντες ἀδιαλείπτους ἐν αὐτοῖς ποιοῦνται συνόδους, >τε καὶ μεθ’ ἡμέραν ἐν ταῖς κατὰ Χριστοῦ καὶ ἡμῶν διαβολαῖς >μενοι.

οἳ πάσης τῆς εὐσεβοῦς ἀποστολικῆς δόξης κατηγοροῦντες >Ἰουδαϊκῷ προσχήματι χριστομάχον συνεκρότησαν ἐργαστήριον, >θεότητα τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἀρνούμενοι καὶ τοῖς πᾶοιν ἴσον >κηρύττοντες, πᾶσάν τε αὐτοῦ τῆς σωτηρίου οἰκονομίας καὶ δι’ >ταπεινώσεως φωνὴν ἐκλεξάμενοι ἐξ αὐτῶν συναγείρειν >τῆς ἀσεβείας ἑαυτῶν τὸ κήρυγμα, τῆς 5 ἀρχῆθεν θεότητος αὐτοῦ >παρὰ τῶ πατρὶ δόξης ἀλέκτου τοὺς λόγους ἀποστρεφόμενοι. τὴν >γοῦν Ἑλλήνων τε καὶ Ἰουδαίων ἀσεβῆ περὶ Χριστοῦ δόξαν >νοντες, τὸν παρ’ αὐτοῖς ἔπαινον ὡς ἔνι μάλιστα θηρῶνται, >μὲν ὅσα καθ’ ἡμῶν παρ’ αὐτοῖς γελᾶται πραγματευόμενοι, >δὲ ἡμῖν καθ’ ἡμέραν καὶ διωγμοὺς ἐπεγείροντες· καὶ τοῦτο μὲν >καστήρια συγκροτοῦντες δι’ ἐντυχίας γυναικαρίων ἀτάκτων ἃ >τησαν, τοῦτο δὲ τὸν χριστιανισμὸν διασύροντες ἐκ τοῦ >πᾶσαν ἀγυιὰν ἀσέμνως τὰς παρ’ αὐτοῖς νεωτέρας. ἀλλὰ καὶ τὸν 6 Didache 12, 5—7 Matth. 21, 13 — 14 Phil. 2, 8 — 20 Act. 13, 50 21—23 ι Tim. 5, 11—13. ιι Tim. 3, 6 —23 — S. 10, 2 Joh. 19, 23—24 A HN(n) GS(s) DL + FV(v) = z T W 2 δυναμένων zTCass.W καὶ δυναμένων An > s ι ἀφαρπάσαι nTW, facere praestigiwn Cass. ι 3 γοῦν AnD οὖν sLvW igitur Cass. γὰρ Τ ι ἀχκκᾶσ nVTCass. ἀχιλλεὺσ AsDLFW ι 5 προαιρέσεως szT voluntati Cass. προθέσεως AnW 1 8 ἀδιαλείπτους nTW incessabilia — conciliahula Cass. ἀδιαλείπτως sz und (ωσ auf Rasur Ac) A ι ἐν αὐτοῖσ’ AnDLTWCass. ἐν ἑαυτοῖς v > s ι ποιοῦνται nsLvTCass. ποιοῦντες AW προσποιοῦνται D ι 11 προσχήματι A ι 12 εἶναι ἴσον ~ n ι 13 κηρύττοντες AHLV κηρύσσοντεσ die übr. HSS ι πᾶσαν den Akzent und ν corr. Ac πάσης n omnes (sie Codd. CLP) Cass. ι 14 φωνὴν, ἦν auf Rasur Ac φωνὰς n voeem (sie Codd. CLPj Cass. ι 15 ἑαυτῶν An αὐτῶν szTW ι 16 ἀλέκτου nTW ineffahilis Cass. ἀλήκτου Asz ι 18 παρ’ αὐτοῖσ AsLvTW laudeni propricnn Cass. παρ’ αὐτῶν n παρ’ αὐτὸν D ι 19 παρ’ αὐτοῖς καθ’ ἡμῶν ~ Τ ι γελᾶται ἆτα auf Rasur Ac) A γελᾶσθαι T ι 21 ἁ] ἅς s ι 23 ἀγυιὰν Ar ι ἀσέμνως > TCass. ἄρρηκτον τοῦ Χριστοῦ χιτῶνα, ὃν οἱ δήμιοι διελεῖν οὐκ ἐβουλεύ- σαντο, αὐτοὶ σχίσαι ἐτόλμησαν.

ἡμεῖς μὲν οὖν ἃ καὶ τῷ βίῳ αὐτῶν καὶ τῇ ἀνοοίῳ ἐπιχειρήσει πρέπει διὰ τὸ λανθάνειν βραδέως ἐπιστή- σαντες, παμψηφὶ τῆς προσκυνούσης Χριστοῦ τὴν θεότητα ἐκκλησίας >ἐξηλάσαμεν.

>Ἐπεχείρησαν δὲ περιδρομαῖς χρώμενοι καθ’ ἡμῶν παρεκβαίνειν πρὸς τοὺς ὁμόφρονας συλλειτουργούς, ὀχήματι μὲν εἰρήνης καὶ ἑνώ- σεως ἀξίωσίν ὑποκρινόμενοι, τὸ δ᾿ ἀληθὲς συναρπάσαι τινὰς αὐτῶν εἰς τὴν ἰδίαν νόσον διὰ χρηστολογίας σπουδάζοντες καὶ στωμυλώ- τερα γράμματα παρ’ αὐτῶν αἰτοῦντες, ἵνα παραναγιγνώσκοντες αὐτὰ τοῖς ὑπ’ αὐτῶν ἠπατημένοις ἀμετανοήτους ἐφ’ οἶς ἐσφάλησαν κατα- σκευάσωσιν, ἐπιτριβομένους εἰς ἀσέβειαν, ὡς ἂν συμψήφους αὐτοῖς καὶ ὁμόφρονας ἔχοντες ἐπισκόπους.

οὐχ ἅπερ γοῦν παρ’ ἡμῖν πονη- ρῶς ἐδίδαξαν τε καὶ διεπράξαντο ὁμολογοῦσιν αὐτοῖς, δι’ ἃ καὶ ἐξώ- σθησαν· ἀλλ’ ἢ οιωπῇ ταῦτα παραδιδόασιν, ἢ πεπλασμένοις όγοις καὶ ἐγγράφοις ἐπισκιάζοντες ἀπατῶσιν.

πιθανωτέραις γοῦν καὶ βωμολόχοις ὁμιλίαις τὴν φθοροποιὸν ἑαυτῶν διδασκαλίαν ἐπικρύ- >πτοντες ουναρπάζουσι τὸν εἰς ἀπάτην ἐγκείμενον, οὐκ ἀπεχόμενοι >καὶ τοῦ παρὰ πᾶσι συκοφαντεῖν τὴν ἡμετέραν εὐσέβειαν· ὅθεν καὶ >ουμβαίνει τινὰς τοῖς γράμμασιν αὐτῶν ὑπογράφοντας εἰς ἐκκλησίαν εἰσδέχεσθαι, μεγίστης ὡς οἶμαι διαβολῆς ἐπικειμένης τοῖς τοῦτο τολ- μῶσι συλλειτουργοῖς τῷ μήτε τὸν ἀποστολικὸν κανόνα τοῦτο συγχω- 17 — 21 vgl. Athanas. De synod. 16. Epiphau. Haeres. 69, 7 — 8 A HN(n) GS(s) DL + FV (v) = z Τ W 1 οἱ δήμιοι hTW ἄνοι δήμιοι sz und auf Rasur Ac milites Cass., vgl. στρατιῶται Joh. I 2 τολμήσαντες sF in ἐτόλμησαν auf Rasur corr. V, praesumimt Cass. ι ἡμεῖς — 4 ἐπιστήσαντες] οὕσ (οὓσ auf Rasur) ἡμεῖς V ι μὲν > s ἃ> TCass. ι 3 πρέπει > TW Cass. ι 4 τῆς — 5 ἐζηλάσαμεν] τῆς προσκυνήσεωσ χυ(??) τὴν θεότητα σμικρύνοντασ τῆς ἐκκλησίας ἐκκλησίασ sF τῆς ἐκκλησίασ ἐξηλάσαμεν ὡς τῆς προσκυνήσεως χυ(??) τὴν θεότητα σμικρύνοντασ V, Cass. wie Text ι nach θεότητα + αὐτοὺς D eos expulimus Cass.; αὐτοὺς wäre nach ἐκκλησίας herzustellen ι 4/5 ἐξηλάσαμεν ἐκκλησίας ~ Τ ι 7 nach ὅμόφρονας + ἡμῶν W nostros Cass. ι 11/12 κατασκευάσωσιν An κατασκευάζωσιν TW παρασκευάσωσιν sz ι 12 ὡς ἂν An ὡς szTW ι 13/14 πονηρῶς] κακώς Τ male Cass. ι 14 τε καὶ An καὶ szTW ι 16 ἐγγράφωσ L ι 17 βωμολόχοις nT βωμολοχικαῖσ szW βομολοχικαῖσ A, aber ικαῖσ auf Rasur Ac ι ὁμιλίαισ auf Rasur Ac ι ἑαυτῶν AN αὐτῶν HszTW ι 18 ἐγκείμενον ANGLvT ἐκκείμενον HSDW ι 19 καὶ1 nDTW etiam Cass. > AsLv ι ὅθεν > s ι 21 μεγίστης > s I τοῖς] ὡς τοῖσ’ s 1 22 τῷ] τῶν A τὸ svW ρεῖν ἀλλὰ καὶ ὑπεκκαίειν τὴν ἐπ’ αὐτοῖς διαβολικὴν κατὰ Χριστοῦ >ἐνέργειαν.

>Δι᾿ ἃ δὴ καὶ οὐδὲν μελλήσας, ἀγαπητοί, δηλῶσαι ὑμῖν τὴν τῶν τοιούτων ἀπιστίαν ἐμαυτὸν διανέστηοα, λεγόντων ὅτι ᾦ ποτε ὅτε >οὐκ ἦν ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ, καὶ γέγονεν ὕστερον ὁ πρότερον μὴ ὑπάρχων, τοιοῦτος γενόμενος ὅτε καί ποτε γέγονεν, οἷος καὶ πᾶς πέφυθκεν ἄνθρωπος.

»πάντα γάρ«, φαοίν, »ὁ θεὸς ἐξ οὐκ ὄντων ἐποίησε«, συναναλαμβάνοντες τῇ τῶν ἁπάντων λογιχῶν τε καὶ ἀλόγων κτίσει καὶ τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ. οἶς ἀκολούθως καί φασιν αὐτὸν τρεπτῆς >εἶναι φύσεως, ἀρετῆς τε καὶ κακίας ἐπιδεκτικόν, καὶ τῇ ἐξ οὐκ ὄντων ὑποθέσει καὶ τὰς θείας τοῦ εἶναι αὐτὸν ἀεὶ συναναιροῦντες γραφάς, αἵ τὸ ἄτρεπτον τοῦ λόγου καὶ τὴν θεότητα τῆς σοφίας τοῦ λόγου σημαίνουσιν, ἅ ἐστιν ὁ Κριστός. δυνάμεθα γοῦν καὶ ἡμεπις«, φασὶν οἱ ἀλάστορες, »υἱοὶ γενέσθαι θεοῦ, ὥσπερ κἀκεπινος«.

γέγραπται γάρ· υἱοὺς ἐγέννησα καὶ ὕψωσά. Ἐπιφερομένου δὲ αὐτοῖς τοῦ λέ- >γοντος ἑξῆς ῥητοῦ αὐτοὶ δέ με ἠθέτησαν«, ὅπερ οὐ φυσικόν ἐστι τῷ σωτῆρι ὄντι φύσεως ἀτρέπτου, πάσης εὐλαβείας ἑαυτοὺς ἐρημώ- σαντες, τοῦτό φασι προγνώσει καὶ προθεωρίᾳ περὶ αὐτοῦ εἰδότα τὸν θεὸν ὅτι οὐκ ἀθετήσει ἐξειλέχθαι αὐτὸν ἀπὸ πάντων.

οὐ γὰρ φύσει καὶ κατ’ ἐξαίρετον τῶν ἄλλων υἱῶν ἔχοντά τι οὔτε γὰρ φύσει υἱός τίς ἐστι τοῦ θεοῦ, φασίν, οὔτε τινὰ ἔχων ἰδιότητα πρὸς αὐτόν), ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τρεπτῆς τυγχάνοντα φύσεως, διὰ τρόπων ἐπιμέλειαν καὶ ἄσκησιν μὴ τρεπόμενον ἐπὶ τὸ χεῖρον, ἐξελέξατο·

ὡς εἰ καὶ 12 vgl. IKor. 1, 24 — 15/16 Jes. 1, 2 A HN (n) GS (s) DL + FV (V) = z Τ W [bis 4 διανέστησα] 1 ἐπ’ αὐτοῖσ’ AnDW super eos Cass. ὑπ’ αὐτοῖσ ST ὐπ’ αἰτοὺσ GLv ι 3 δι’ ἃ AnDTW δι’ ὃ sLv ἃ in ὃ corr. Ac ι 6 πέφυκεν] εἶναι πέφυκεν D εἶναι συμβέβηκεν Τ esse continrjit Cass. ι 7 φασίν = inquiunt Cass.] φησίν ιι ι 8 πόντων nT ι 9 καί2 nT > AszCass. ι 10 τε] δὲ sF ι ἐπιδεκτικόν] δεκτικόν Τ capabilem Cass. ι 12 ἇί — 13 σημαίνουσιν] ἇί τὸ ἄτρεπτον τοῦ λόγου καὶ τὴν σοφίαν σημαίνουσι καὶ τὴν θεότητα Τ = qicibiisque palam designatur inconvertibilitas verbi et sapientia atqtie divinitas Cass. ι 13 φασὶν AnTCass. ὡς φασὶν sz und ὡς übergeschrieben Ae ι 15/16 λέγοντος //// A ι 16 nach ἑξῆς + τοῖ Α οὐ φυσικόν] φυσικόν SV ἀφύσικόν DVc ι 18 προγνώσει —21 φασίν > TCass. aber s. unten zu 22 ι 21 τίς > s ι τινα ἔχων ἰδιότητα An τίνα ἔχοντα ἰδιότητα (aber s. die folgende Anm.) T τινα ἰδιότητα (τιν᾿ αἰδιότητα V) ἔχων ἔχειν D) sz ι 22 nach φύσεως + 18 προγνώσει — 21 φασίν προγνώσει . . . εἰδότα περὶ αὐτοῦ ~ . . . ἐζηλέχθαι . . . . . τίσ > . . . . φασίν) + noch einmal 21 οἵτε τίνα ἔχων ἰδιότητα — 22 φύσεως T = Cass. ι 23 προτρεπόμενον L >Παῦλος τοῦτο βιάσαιτο καὶ Πέτρος, μηδὲν διαφέρειν τούτων τὴν φρενοβλαβοῦς ταύτης διδα- σκαλίας καὶ ταῖς γραφαῖς ἐμπαροινοπῦντες καὶ παρατιθέμενοι τὸ ἐν >Ψαλμοῖς περὶ Χριστοῦ ῥητόν, τὸ οὕτως ἔχον· »ἠγάπησας δικαιο- >σύνην καὶ ἐμίσησας ἀδικίαν· διὰ τοῦτο ἔχριον σε ὁ θεός, ὁ θεός σου, ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σοὺ«.

>Περὶ μὲν οὖν ὅτι ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ οὔτε ἐξ οὐκ ὄντων γεγένηται >οὔτε ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν, αὐτάρκης παιδεῦσαι Ἰωάννης ὁ εὐαγ- >γελιστὴς γράφων οὕτως περὶ αὐτοῦ· ὁ μονογενὴς υἱός, ὁ ὢν >εἰς τὸν κόλπον τοῦ πατρός«. προνοούμενος γὰρ ὁ θεῖος δει- >κνύναι διδάσκαλος ἀλλήλων ἀχώριστα πράγματα δύο, τὸν πατέρα >καὶ τὸν υἱόν, ὄντα αὐτὸν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ πατρὸς ὠνόμασεν.

>ἀλλὰ γὰρ καὶ ὅτι τοῖς ἐξ οὐκ ὄντων γενομένοις ὁ λόγος τοῦ θεοῦ >οὐ συναριθμεῖται, πάντα ὄι αὐτοῦ γεγονέναι φησὶν ὁ αὐτὸς Ἰωάννης. τὴν γὰρ ἰδιότροπον αὐτοῦ ὑπόστασιν ἐδήλωσεν εἰπών· ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος καὶ ὁ λόγος ἢν πρὸς τὸν θεὸν καὶ θεὸς ἦν ὁ >λόγος. πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο >οὐδὲ ἕν«.

εἰ γὰρ πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο, πῶς ὁ τοῖς γενομένοις >τὸ εἶναι χαρισάμενος αὐτός ποτε οὐκ ἦν; οὐ γάρ πὼς ὁ λόγος τὸ >ποιοῦν, τοῖς γενομένοις τῆς αὐτῆς εἶναι φύσεως διορίζεται· εἴ γε >αὐτὸς μὲν ἢν ἐν ἀρχῇ πάντα δὲ δι’ αὐτοῦ ἐγένετο καὶ ἐξ οὐκ ὄντων >ἐποίηοεν.

ἐναντίον γὰρ δοκεῖ τοῖς ἐξ οὐκ ὄντων γενομένοις τὸ ὂν καὶ ἀφεστηκὸς σφόδρα. τὸ μὲν γὰρ μεταξὺ πατρὸς καὶ υἱοῦ οὐδὲν δείκνυσιν εἶναι διάστημα, οὐδ’ ἄχρι τινὸς ἐννοίας τοῦτο φαντασι- 4—6 Psal. 44, 8. Hebr. 1, 9 — 9/10 Job. 1, 18 — 14, 18 u. 21 Job.1 —15 —18 Job. 1, 1—3 A HNfn) GS(s) DL + FV (v) = z Τ 1 ἐβιάσατο s ι 2 δὲ > HT, igitur Cass. ι 4 τὸ > nT ι 5 ἀδικίαν AnsLF iniquitatem Cass. ἀνομίαν DVT, s. Ps. Hebr. ι 7 γεγένηται AnT ἐγένετο sz γρ. ἐγένετο am Rand Ae ι 8 παιδεῦσαι] παιδεύσασα N διδόξαι G > mit leerem Raum H ι 9 vor γράφων + ὁ s ι 10/11 ὁ θεῖος δεικνύναι διδάσκαλος An ὁ θεῖος λόγος δεικνύναι sz γρ. ὁ θεῖος λόγος ἀλλήλων am Rand Ae ὁ θεῖος ἀπόστολος δεικνύναι T providenie quippe deo ut ostenderet Cass. ι 14 ὁ αὐτός φησιν ~ 18 nacb οὐδὲ ἕν + ὃ γέγονεν VT Cass., s. Job. ι γὰρ AnTCass. δὲ sz ι μέ· νετο nDT γέγονεν AsLv ι 19 οὐ γάρ πὼς ὁ nT οὐ γὰρ πᾶσ’ Asz, non enim Δία ratio est Cass.ι 20 διορίζεται nT //// ὁρίζε//// ται A ὁρίζεται L > sDv Cass. 21 καὶ ἐξ — 22 οὐκ ὄντων] Λαὶ ἐξ οὐκ ὄντων s 21/22 καὶ ἐξ οὐκ ὄντων ἐποίησεν nTCass. ausradiert A > z ι 22 γὰρ] δὲ T et Cass. ι 23 καὶ1] καὶ τὸ T ι τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ Τ ι 24 διάστημα εἶναι ~ s ι ἐννοίας] αἰτίας L >ῶσαι τῆς ψυχῆς δυναμέiης· τὸ δὲ ἐξ οὐκ ὄντων δημιουργεῖσθαι τὸν >κόσμον νεωτέραν ἔχει τῆς ὑποστάσεως καὶ πρόοφατον τὴν γἐνεοιν, >ὑπὸ τοῦ πατρὸς διὰ τοῦ υἱοῦ πάντων εἰληφότων τὴν τοιαύτην >οὐσίωσιν.

μακρὸν γοῦν θεωρήσας τοῦ θεοῦ λόγου τὸ ἡν καἰ ὑπεραῖ- >ρον τῆς τῶν γενητῶν διανοίας ὁ εὐλαβέστατος Ἰωάννης γέρεσιν >αὐτοῦ καὶ ποίησιν ἀπηξίωσεν εἰπεῖν, οὐδὲ ταῖς ὁμοστοίχοις συλλαβαῖς >τὸ ποιοῦν τοῖς γιγνομένοις ὀνομάσαι τολμήσας, οὐχ ὅτι ἀγέννητος >ἦν (ἓν γὰρ ἀγέννητον ὁ πατήρ), ἀλλ’ ὅτι τῆς ἐξεσμένης τῶν >γελιστῶν, τάχα δὲ καὶ ἀγγέλων καταλήψεως ὑπερέκεινά ἐστιν ἡ τοῦ >μονογενοῦς θεοῦ ἀνεκδιήγητος ὑπόσταοις. εἰς εὐσεβεῖς οὐκ οἴμαι >λογιξομένους τοὺς μέχρι τούτων ἐπερωτᾶν τι τολμῶντας. διὰ τὸ ἀνήκοον τοῦ »χαλεπώτερά σου μὴ ζήτει, καὶ ὑψηλότερά σου >μὴ ἐξέταζε«.

εἰ γὰρ ἑτέρωι· πολλῶν ἡ γνῶοις, καὶ τούτου ἀσυγκρί- >τως κολοβωτέρων, κέκρυπται τὴν ἀνθρωπίνην κατάληψιν (οἱά παρὰ. Παύλῳ· »ἅ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε καὶ οὖς οὐκ ἤκουσε καὶ >ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη ἃ ἡτοίμασεν ὁ θεὸς τοῖς >ἀγαπῶσιν αὐτόν‘, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄστρα φησὶν ὁ θεὸς τῷ Ἀβραὰμ >ἀριθμῆσαι μὴ δύνασθαι, καὶ ἔτι »ἄμμον θαλαμιῶν καὶ οταγὀ- 4 Joh. 1, 1 — 10 vgl. Joh. 1. 18 — 12/13 Sir. 3, 21 15— 17 1 2, 9 — 17/18 Gen. 1.5, 5 — 18—S. 14, 1 Sir. 1, 2 A HN(n) GS(s) DL + FV (v) = z Τ 2 ἔχειν Lv ι τὴν ὑπόστασιν Τ, norellam habet substantiae Cass. ι γένεσιν] γέννησιν LvT, nativitatem Cass ι 4 ἐπιθεωρήσας Τ contemplatus Cass. ι 4/5 ὑπεραῖρον nsv γρ. ὑπεραῖρον am Rand A transcendentem Cass. ὑπερόριον ADLT I 5 γενητῶν ANsvT creahirarum Cass. γεννητῶν HDL θεῶν übergeschrieben Ac ι 6 ὁμοστοίχοις n όμοστύχοισ Τ όμοοτίχοισ Asz ι 7 γενομένοισ sz I 8 ἐξεσμένησ ANLvT ἐξωσμένησ s am Rand A διανοίας μὲν D > Cass. und mit leerem Raum H i τῶ) Az καὶ nsT, fehlt bei Cass. ι 9 ὑπερεπέκεινα nD ἐπέκεινα v ι 10 θεοῦ] υἱοῦ TCass. ι 10/11 εἰς εὐσεβεῖς οὐκ οἴμαι λογιζομένους τοὺς μέχρι τούτων ἐπερωτᾶν τι τολμῶντας Sirmond εἰσ’ εἰσ übergeschrieben A) εὐσεβεῖς εἶσ’ auf Rasur A) οὐκ οἶμαι λογιζομένου//// τοῦ//// μέχρι τούτων ἐπερωτᾶν τί τολμῶντας A εὐσεβεῖς οὐκ οἴμαι λογιζομένοις τοὺς μὴ μέχρι τούτων ἐπερωτᾶν τι τολμῶντασ n εὐσέβειαν οὐκ οἶμαι λογιζομένου τοὺς μέχρι τούτων ἐπερωτᾶν τι τολμῶντας v εἰσ’ εὐσεβεῖσ οὐκ οἶμαι λογιζομένου τοῖ· μέχρι τούτων ἐπερωτᾶν τι τολμῶντος sDLT; den Plural las auch Cass.: non ergo reor quia de pietate cogitantes de liac aliquid interrogare praesumant ι 12 ἀνήκοον] ἀνῆκον AG I χαλεπώτερα und ὑψηλότερα co TCass. ι χαλεπώτερα] βαθύτερα s, s. Sirach ι 13 ἐξέταζε] φρόνει n, s. Sirach ι καὶ τούτου sLvT et huius Cass. καὶ τοῦτο A καὶ τούτων n τοῦ θεοῦ λόγοι D ι 15 παῦλον v ι 16 ἅ nzT ὅσα As, s. Kor. >νας ὑετοῦ«, φηοί,

»τίς ἐξαριθμήσει;«) πῶς ἂν περιεργάσαιτό τις >τὴν τοῦ θεοῦ λόγου ὑπόστασιν, ἐκτὸς εἰ μὴ μελαγχολικῇ διαθέσει >ληφθεὶς τυγχάνοι; περὶ ἧς τὸ προφητικὸν πνεῦμά φησι· »τὴν γενεὰν >αὐτοῦ τίς διηγήσεται;« ἣν καὶ αὐτὸς ὁ σωτὴρ ἡμῶν, εὐεργετῶν >τοὺς πάντων τῶν ἐν τῷ κόσμω, κίονας, τὴν περὶ τούτου γνῶσιν >αὐτῶν ἀποφορτίσασθαι ἐσπούδασεν, πᾶσι μὲν οὑν αὐτοῖς ἀφύσικον >εἶναι λέγων εἰς κατάληψιν, μόνῳ δὲ τῷ πατρὶ ἀνακεῖσθαι τὴν τοῦ >θειοτάτου τούτου μυστηρίου εἴδησιν· »οὐδεὶς γὰρ ἔγνω τίς ἐστιν >ὁ υἱός« λέγων »εἰ μὴ ὁ πατήρ· καὶ τὸν πατέρα οὐδεὶς ἔγνω- >κεν εἰ μὴ ὁ υἱός«. περὶ οὗ καὶ τὸν πατέρα οἶμαι λέγειν »τὸ μυ- >στήριόν μου ἐμοί«.

Ὅτι δὲ μανιῶδες τὸ ἐξ οὐκ ὄντων τὸν υἱὸν γεγονέναι φρονεῖν >χρονικὴν ἔχον τὴν πρόθεσιν αὐτόθεν δείκνυται τὸ ἐξ οὐκ ὄντων, >κἄν ἀγνοῶσιν οἱ ἀνόητοι τὴν τῆς φωνῆς αὐτῶν μανίαν. ἢ γὰρ >χρόνοις ἐμπολιτεύεσθαι δεῖ τὸ οὐκ ἦν, ἢ αἰῶνός τινι διαστήματι.

>εἰ τοίνυν ἀληθὲς τὸ πάντα δι’ αὐτοῦ γεγονέναι, δῆλον ὅτι καὶ πᾶς >αἰὼν Λαὶ χρόνος καὶ διαστήματα καὶ τὸ ποτέ, ἐν οἶς τὸ οὐκ ἢν εὑρίσκεται, δι’ αὐτοῦ ἐγένετο. καὶ πῶς οὐκ ἀπίθανον τὸν καὶ χρό- >νους καὶ αἰῶνας καὶ καιρούς, ἐν οἶς τὸ οὐκ ἢν συμπέφυρται, ποιή- 3/4 Jes. 53, 8 — 5 vgl. Gal. 2, 9? — 8/10 Matth. 11, 27 — 10/11 Jes. 24, 16 (Hexapl.) — 12 f vgl. Basil. Adv. Eunom. II 13 — 19 vgl. Hebr. 1, 2 A HN(n) GS(s) DL + FV(v) = z Τ 1 φησί > GL ι 3 τὴν γενεὰν = Cass. LXX] τὴν δὲ γενεὰν DT ι 4 καὶ > V ι 5 ἐν τῶ Τ ἐν///// A ἐν nsz ι κίονας A πλείονας Am ι 5 τούτου ADTCass. τούτων nsLv ι 6 ἀφύσικον] οὐ φυσικὴν H φυσικὸν Α ι 7 εἰς] τῆν’ Hs, significans ultra naturam esse omnium verum hanc animadversionem Cass. 8 οὐδεὶς γὰρ ANsz οὐδεὶς HT = nullus Cass. ι 9 καὶ = Cass.] οὐδὲ D, s. Matth. οὐδεὶς ἔγνωκεν AsT οὐδεὶς ἔγνω n οὐδεὶς ἐπέγνωκεν Lv τις ἐπιγινώσκει D, s. Matth. 10 οἶμαι λέγειν An λέγειν οἶμαι szT ι 11 nach ἐμοὶ + καὶ τοῖσ’ ἐμοῖσ’ V am Rand AcF ι 12 ὅτι δὲ μανιῶδες] καὶ ὅτι δαιμονιῶδες n, quia vesanum est Cass. I τὸ > s ι γεγονέναι τὸν υἱὸν ~ TCass. ι γεγονέναι > L ι 13 ἔχον τὴν πρόθεσιν n ἔχοντα τὴν πρόθεσιν sv ἔχοντα ztjv προβολὴν DLA aber in Α τὰ τὴν προβολὴν auf Rasur von elf Buchstaben Ac ἔχον τὴν ὕπαρξιν T, non reor (ohne ergo Codd. CLP) ignorare sapientes quia vesanum est sapere ex non existentibus factum filium, cum utique habcat (ohne non Codd. CLP, also wohl = ἔχον) temporale principium qtiod ostenditur ex non existentibus factum Cass. ι τὸ] ἐκ τοῦ D ι 14 ἀγνοῶσιν, οῶ auf Rasur Ac ι zfjv nach αὐτῶν ~ z ι 15 αἰῶνος τινὸσ Η, spatio saeeuli cuiusctmqtte Cass. ι 18 οὐκ hm ι τὸν > T >σαντα, αὐτόν ποτε μὴ εἶναι λέγειν; ἀδιανόητον γὰρ καὶ πάσης ἀμα- θίας ἀνάπλεων τὸν αἴτιον γενόμενόν τινος αὐτὸν μεταγενέστερον >λέγειν τῆς ἐκείνου γενέσεως.

προηγεῖται γὰρ κατ’ αὐτοὺς τῆς τὰ >ὅλα δημιουργούσης τοῦ θεοῦ σοφίας ἐκεῖνο τὸ διάστημα ἐν ἡ φασι μὴ γεγενῆσθαι τὸν υἱὸν ὑπὸ τοῦ πατρός, ψευδομένης κατ’ αὐτοὺς καὶ τῆς πρωτότοκον αὐτὸν εἶναι πάσης κτίσεως ἀναγορευούσης >γραφῆς.

σύμφωνα γοῦν τούτοις βοᾷ καὶ ὁ μεγαλοφωνότατος Παῦλος φάσκων περὶ αὐτοῦ· »ὅν ἔθηκε κληρονόμον πάντων, δι’ οὗ >καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησεν«, ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ >πάντα, τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὰ ὁρατὰ >καὶ τὰ ἀόρατα, εἴτε ἀρχαί εἴτε ἐξουσίαι, εἴτε κυριότητες, >εἴτε θρόνοι· πάντα δι’ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται· καὶ αὐτός ἐστι πρὸ πάντων«.

>Ἀσεβεστάτης οὖν φανείσης τῆς ἐξ οὐκ ὄντων ὑποθέσεως, ἀνάγκη >τὸν πατέρα ἀεὶ εἶναι πατέρα· ἔστι δὲ πατὴρ ἀεὶ παρόντος τοῦ υἱοῦ, >δι᾿ ὃν χρηματίζει πατήρ· ἀεὶ δὲ παρόντος αὐτῷ τοῦ υἱοῦ, ἀεί ἐστιν >ὁ πατὴρ τέλειος, ἀνελλιπὴς τυγχάνων ἐν τῶ καλῷ, οὐ χρονικῶς >οὐδὲ ἐκ διαστήματος οὐδὲ ἐξ οὐκ ὄντων γεννήσας τὸν μονογενῆ >υἱόν. τί δέ;

οὐκ ἀνόσιον τὸ λέγειν μὴ εἶναί ποτε τὴν σοφίαν τοῦ >θεοῦ, τὴν λέγουσαν· »ἐγὼ ἤμην παρ’ αὐτῷ ἁρμόζουσα, ἐγὼ >ἤμην ᾖ προσέχαιρεν«, ἢ τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ ποτε μὴ ὑπάρχειν, >ἤ τὸν λόγον αὐτοῦ ἠκρωτηριάσθαι ποτέ, ἢ τὰ ἄλλα ἐξ ὧν ὁ υἱὸς γνωρίζεται καὶ ὁ πατὴρ χαρακτηρίζεται; τὸ γὰρ ἀπαύγασμα τῆς >δίξης μὴ εἶναι λέγειν συναναιρεῖ καὶ τὸ πρωτότυπον φῶς, οὗ ἐστιν >ἀπαύγασμα. εἰ δὲ καὶ ἡ εἰκὼν τοῦ θεοῦ οὐκ ἦν ἀεί, δῆλον ὅτι >οὐδὲ οὗ ἐστιν εἰκὼν ἔστιν ἀεί.

ἀλλὰ καὶ τῷ μὴ εἶναι τὸν τῆς ὑποστάσεως τοῦ θεοῦ χαρακτῆρα, συναναιρεῖται κἀκεῖνος ὁ 6 Kol. 1, 15 — 8/9 Hebr. 1, 2 — 9 f Kol. 1, — 17 — 20/21 Pro v. 8, 30 — 21 ι Kor. 1, 24 — 23/24 u. 27 Hebr. 1, 3 — 25 II Kor. 4, 4. Kol. 1, 15 A HN(n) GS(s) DL + FV (v) = z T 1 εἶναί > s ι ἀνόητον Τ stultum Cass. ι 2 ἀνάπλεω As ἀνάπλεον D ι μεταγενέστερον = posteriorem Cass.] μὴ προγενέστερον n ι 4 τοῦ θεοῦ δη- μιουργούσης ~ HZ 15 γενέσθαι Τ ι ὑπὸ nsDT a Cass. ἀπὸ ALv ι 15 ἔστι— 16 πατήρ > H ι τοῦ > T ι 16 δι’ ὃν —υἱοῦ = Cass. > T ι 17 ἀνελλειπὴσ ANv ι 19 ποτὲ μὴ εἶναι co Xn, Cass. wie im Text ι 21 μὴ ὑπάρχειν ποτέ fvj An, Cass. wie im Text ι 25 ἀεί = Cass. > Τ ι 26 vor εἰκὼν + ἧ L ι ἔστιν ἀεί > TCass. ι τῷ] τὸ GFT > D ι 27 συναναιρεῖ κἀκεῖνον τὸν πάντως ὑπ’ αὐτοῦ χαρακτηριζόμενον T, aber ctim non est . . . una peremitur et ille qui in omnibus ab co figuratur Cass. >πάντως ὑπ’ αὐτοῦ χαρακτηριζόμενος. ἐξ ἧς ἔστιν ἰδεῖν τὴν υἱότητα >τοῦ σωτῆρος ἡμῶν οὐδεμίαν ἔχουσαν κοινωνίαν πρὸς τὴν τῶν λοιπῶν >υἱότητα.

ὃν τρόπον γὰρ ἡ ἄρρητος αὐτοῦ ὑπόστασις ἀσυγκρίτῳ ὑπεροχῇ ἐδείχθη ὑπερκειμένη πάντων οἶς αὐτὸς τὸ εἶναι ἐχαρίσατο, >οὕτως καὶ ἡ υἱότης αὐτοῦ, κατὰ φύσιν τυγχάνουσα τῆς πατρικῆς θεό- >τητος, ἀλέκτῳ ὑπεροχῇ διαφέρει τῶν δι’ αὐτοῦ θέσει υἱοθετηθέντων. >ὁ μὲν γὰρ ἀτρέπτου φύσεως τυγχάνει, τέλειος ὥν καὶ διὰ πάντων >ἀνενδεής· οἱ δὲ τῇ εἰς ἑκάτερα τροπῇ ὑποκείμενοι τῆς παρὰ τούτου >βοηθείας δέονται.

τί γὰρ ἂν καὶ προκόψαι ἔχοι ἡ τοῦ θεοῦ σοφία, >ἤ τί προσλαβεῖν ἡ αὐτοαλήθεια; ἢ ὁ θεὸς λόγος πῶς ἂν ἔχοι βελ- >τιωθῆναι ἢ ἡ ζωὴ ἢ τὸ ἀληθινὸν φὼς; εἰ δὲ…

δι…